نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد، فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانش آموخته دکتری، رشته حکمت اسلامی، دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده الهیات، تهران، ایران

چکیده

رابطه‌ی «علم» و «اراده» در انسان و خداوند یکی از مسائلی است که در مکاتب مختلف فلسفی و کلامی مورد مداقه قرار گرفته است. نوشتار حاضر بر آن است تا رابطه‌ی «علم» و «اراده‌ی» خداوند را در مکتب کلامی حله بررسی نماید، مکتبی که که میراث‌دار مکتب کلامی بغداد بوده و اساطین آن با فلسفه‌های سینوی و اشراق، و مکاتب مختلف کلامی به ویژه معتزله و اشاعره آشنایی عمیقی دارند. در نوشتار حاضر، پس از اشاره به عنایت متکلمان این مکتب به آثار معتزله‌ی متأخر، نشان داده شده است که محقق طوسی و فاضل سیوری دیدگاه ابوالحسین بصری را در باب اراده‌ی الهی قبول کرده‌اند. محقق حلی در موضعی متعادل‌تر، آن را تأیید نسبی نمونده‌ است. اما علامه حلی موضع یکسانی در این باب ندارد، به طوری که در آثار ابتدایی خویش سخن بصری را تصدیق کرده، ولی در آثار بعدی آن را خالی از اشکال نمی‌داند. از همین رو، می‌توان ادعا کرد که برخی تحلیل‌های پیشین، مانند آنچه زابینه اشمیتکه (1991 و 1994) ارائه داده است، نقصان‌هایی دارد. در انتها، دیدگاه این مکتب در دو مقام «ثبوت» و «اثبات» ارزیابی شده است. در مقام اثبات، نشان داده شده که کلام این بزرگان، خالی از «ابهام» و «اضطراب» نیست. سپس انتقادهای آنان به فلاسفه و بهشمیه بررسی شده است. در مقام ثبوت نیز به تمایز میان صفات علم و اراده پرداخته شده و نشان داده شده است که استدلالات بزرگان مکتب حله و برخی فیلسوفان متأخر از آنها مانند ملاصدرا برای اثبات یگانگی علم و اراده‌ی (ذاتی) خداوند ناتمام است..

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ḥilla Theological School on the Relationship between Divine Knowledge and Divine Will

نویسندگان [English]

  • Mohammd Hossein Kolahi 1
  • Reza Rahnama 2

1 M.A. student, Islamic Philosophy and Theology, University of Tehran, Theology and Islamic Studies Faculty, Tehran, Iran

2 Ph.D Islamic Philosophy, Allamah Tabataba'i University, Theology and Islamic Studies Faculty, Tehran, Iran

چکیده [English]

The relationship between divine/ human's knowledge and will is one of the long-standing problems which various philosophical and theological schools debate on. We shall examine the Ḥilla leading mutakallimūn's, who thoroughly recognize Baghdadī, Muʿtazilī, and Ashʿarī kalām, Avicennianism, and illustration, viewpoints on the subject. In this article, after their reception of late Muʿtazila, we shall demonstrate that al-Ṭūsī and al-Suyūrī receive al-Baṣrī's view on divine will. Similarly, al-Muḥaqqiq al-Ḥillī almost confirm his idea. Nonetheless, al-ʿAllāma al-Ḥillī does not aseert same idea in his various works. Chronologically, he accepts al-Baṣrī's opinion in his early work Manāhij al-yaqīn, however, he criticize him in the later work Nahj al-mustarshidīn. Accordingly, we shall investigate the former analysis' on ʿAllāma's viewpoint on divine will, e.g. that of Schmidtke (1991 and 1994), and illustrate that they ignore some of Ḥillī's works. After all, it will be philosophically analyzed their, Ḥillī mutakallimūn's, view and presented that their viewpoints are imcomplete.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Divine Will
  • divine knowledge
  • Ḥilla School
  • al-ʿAllāma al-Ḥillī
  • Khwaja al-Ṭūsī
  • Fāḍil Miqdād

آمدی، سیف‌الدین (1423ق). أبکار الأفکار فی أصول الدین. تحقیق: احمد محمد المهدی. قاهره: مرکز تحقیق التراث.

ابن‌بابویه، محمد بن علی (1398ق). التوحید. تصحیح و تعلیق: سید هاشم حسینی طهرانی. قم: جامعه مدرسین.

ابن­سینا (1363ش). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.

ابن­سینا (1404ق). الهیات شفاء. تصحیح: ابراهیم مذکور. قم: مکتبة آیت­الله المرعشی.

ابن‌سینا (1375ش). الإشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغة.

ابن­سینا (1379ش). النجاة من الغرق، تصحیح: محمدتقی دانش­پژوه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

ابن المرتضی، احمد بن یحیی (1380ق). طبقات المعتزلة. بیروت: لبنان.

ابن ملاحمی، محمود (1386ش). الفائق فی أصول الدین. تحقیق و تقدیم: ویلفرد مادلونگ و مارتین مکدرموت. تهران: مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

ابن ملاحمی، محمود (1390ش). المعتمد فی أصول الدین. تحقیق و تقدیم: ویلفرد مادلونگ. تهران: میراث مکتوب.

برنجکار، رضا؛ شاه‌چراغ، سید مسیح (1395). «الهیات سلبی در مدرسه کلامی حله»، تحقیقات کلامی، شماره 15: صص 61-82.

بصری، ابوالحسین (2006). تصفح الأدلة. تصحیح: ویلفرد مادلونگ، زابینه اشمیتکه. ویسبادن: هاراسوویتس.

بوعمران (1395). مسئله اختیار در تفکر اسلامی و پاسخ معتزله به آن. ترجمه: اسماعیل سعادت. تهران: هرمس. چاپ دوم.

جوادی آملی، عبدالله (1383). سرچشمه‌ی اندیشه. قم: اسراء.

جوادی آملی، عبدالله (1388). شمس الوحی تبریزی. قم: اسراء.

حلی، حسن بن یوسف (علامه) (1363ش). أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت. تحقیق: محمد نجمی زنجانی. قم: شریف مرتضی.

حلی، حسن بن یوسف (1382ش).نهایة الوصول الی علم الأصول. تحقیق: ابراهیم بهادری. قم: مؤسسه امام صادق.

حلی، حسن بن یوسف (1426ق). تسلیک النفس إلی حظیرة القدس. تحقیق: فاطمه رمضانی. قم: مؤسسه امام صادق.

حلی، حسن بن یوسف (1386ش). معارج الفهم فی شرح النظم. تحقیق: عبد الحلیم حلبی. قم: دلیل ما.

حلی، جعفر بن حسن (محقق) (1373ش). المسلک فی أصول الدین و الرسالة الماتعیة. تحقیق: رضا استادی. مشهد: آستان مقدس رضوی.

حلی، حسن بن یوسف (1415ق). مناهج الیقین فی أصول الدین. تهران: دار الأسوة.

رازی، عمر بن محمد (فخرالدین) (1986م). الأربعین فی أصول الدین. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.

رازی عمر بن محمد (1407ق). المطالب العالیه. تحقیق: دکتر احمد حجازی سقا. بیروت: دار الکتاب العربی.

رازی، عمر بن محمد (1411ق). المحصل. تحقیق: دکر اتای. عمان: دار الرازی.

رکعی، محمد؛ رضوی، رسول (1394). «نقد انگاره­ی تأثیرپذیری علامه حلی از ابوالحسین بصری». کلام اهل بیت، سال 1، شمارة 1، صفحات 115-134.

زنوزی، عبدالله (1381ق). لمعات الهیه. مقدمه و تصحیح: سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

سبزواری، هادی بن مهدی (1383ش). اسرارالحکم. تصحیح: کریم فیضی. قم: مطبوعات ایران.

سعادت مصطفوی، سید حسن (1393ش). ترجمه و شرح الهیات نجات. گردآورنده: حسین کلباسی اشتری. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سیوری، مقداد بن عبدالله (1405ق). إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین. تحقیق: سید مهدی رجائی. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله نجفی مرعشی.

سیوری، مقداد بن عبدالله؛ ابوالفتح بن مخدوم (1365ش). الباب الحادی عشر مع شرحیه النافع لیوم الحشر و مفتوح الباب. تحقیق: مهدی محقق. قم: مؤسسه مطالعات اسلامی.

سیوری، مقداد بن عبدالله (1420ق). الانوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه.

شهرستانی، عبدالکریم (1425ق). نهایة الأقدام فی علم الکلام. تحقیق: احمد فرید مزیدی. بیروت: دار الکتب العلمیة.

شیرازی، محمد بن ابراهیم (صدرالدین) (بی‌تا). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. همراه با تعلیقات محمد حسین طباطبایی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.

طباطبایی، محمد حسین (1371). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.

طباطبایی، محمد حسین (بی‌تا الف). الرسائل التوحیدیة. بیروت: النعمان.

طباطبایی، محمد حسین (بی‌تا ب). نهایة الحکمة. قم: موسسه نشر اسلامی.

طوسی، محمد بن حسن (شیخ) (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الأضواء.

طوسی، محمد بن محمد (خواجه/ محقق) (1413ق). قواعد العقائد. تحقیق: عای خازم. بیروت: دار الغربة.

عطایی نظری، حمید (1396ش). «کلام شیعی و گفتمان معتزلی (ملاحظاتی در باب تأثیرپذیری کلام امامیّه از کلام معتزله)». آینه پژوهش، شماره 167و168، صفحات 3-40.

علی بن موسی (ع) (1406ق). الفقه المنسوب إلی علی بن موسی الرضا. بیروت: مؤسسة آل­البیت‏.

غروی اصفهانی، محمد حسین (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. بیروت: موسسة آل‌البیت.

غزالی، محمد (1409ق). الإقتصاد فی الإعتقاد، بیروت: دار الکتب العلمیة.

کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تصحیح: علی­اکبر غفاری. قم: دار الکتب الإسلامیة.

مرتضی علم­الهدی، علی بن الحسین (1381ش). الملخص. به کوشش: محمدرضا انصاری قمی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

مفید، محمد بن محمد. 1413ق. مسألة فی الإرادة. قم: کنگرة شیخ مفید.

میرداماد، محمد باقر (1367). القبسات. به اهتمام: مهدی محقق. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

نوبختی، ابراهیم بن نوبخت (ابواسحاق) (1386ش). الیاقوت. تحقیق: علی اکبر ضیائی. تهران: امین.

همدانی، عبدالجبار (1986م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. تحقیق: احمد فؤاد و ابراهیم مذکور. قاهره: المؤسسة المصریة.

همدانی، عبدالجبار (1384ق). شرحالأصولالخمسة. تحقیق: عبدالکریم عثمان. قاهره: مکتبة وهبة.

Ansari, Hassan; Schmidtke, Sabine (2016). “The Shīʿī Reception of Muʿtazilism (Ⅱ)”. printed in: The Oxford Handbook of Islamic Theology, pp. 196-214.

Schmidtke, Sabine. (1991). The Theology of al-ʿAllāmah al-Ḥillī. Berlin: Schwarz.

Schmidtke, Sabine. (1994). “Al-ʿAllāma al-Ḥillī and Shiʿite Muʿtazilite Theology”. Spektrum Iran 7, pp. 11-35.

Schmidtke, Sabine (2016). “The Muʿtazilite Movement (III): The Scholastic Phase”. printed in: The Oxford Handbook of Islamic Theology, pp. 159-180.