نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده

در میان برهان‌های خداشناسی ارائه شده در فلسفه و کلام اسلامی «برهان صدّیقین» به سبب ویژگی‌های خاصّ خود جایگاهی منحصر بفرد دارد. این برهان که نخستین‌بار از سوی ابن‌سینا مطرح شد با اقبال فیلسوفان و متکلّمان پیرو او مواجه گردید و شماری از آنان کوشیدند تقریرهایی تازه از آن را ارائه نمایند. از جمله، خواجه نصیرالدّین طوسی (د: 672 ه‍.ق.)، در رسالۀ فصول تقریری تازۀ مهمّی از برهان صدّیقین را مطرح نمود که به گواهی برخی از متکلّمان، ابداع وی به‌شمار می‌آید. تقریر تازۀ خواجه نصیر از برهان صدّیقین و نیز تأثیرها و بازتاب‌های بعدی آن در مکتوبات فلسفی _ کلامی تاکنون مورد توجّه جدّی قرار نگرفته است و بدین‌سبب سهم قابل ملاحظۀ خواجه در تطوّر و تنوّع برهان صدّیقین در فلسفه و کلام اسلامی نادیده انگاشته شده. در پژوهش حاضر پس از اشاره به تقریرهای متداول برهان صدّیقین در دورۀ محقّق طوسی، از رهگذر مقایسۀ تقریر نوآورانۀ وی از برهان صدّیقین با تقریرهای پیشگفته، ابعاد ابتکاری تقریر خواجه نشان داده می‌شود. همچنین، با تتبّع در نگاشته‌های کلامی امامیّه و اشاعره این نکته ثابت می‌شود که تقریر نوین خواجه با استقبال شایان توجّه متکلّمان امامی و اشعری پس از وی روبرو شده است به‌گونه‌ای که بسیاری از آنان به بازگفت یا ارائۀ تقریرهایی مشابه آن پرداخته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s innovative version of proof of the truthful (Burhān-i ṣiddīqīn) and its reception in Islamic kalām

نویسنده [English]

  • Hamid Ataei Nazari

چکیده [English]

Among the arguments for God's Existence in the Islamic philosophy and kalam, the proof of the truthful (Burhān-i ṣiddīqīn) due to its merits has a unique position. invented by Avicenna (Ibn Sīnā), soon received a noticeable reception from his followers who tried to present new versions of the proof. Among the post-Avicennian Imāmī theologians, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī (d. 672/1274) set forth an important, new version of the proof of the truthful in his theological treatise entitled Fūṣūl, which is known by some of later Imāmī theologians as an innovative version of the proof. The gist of his argument is that since contingent beings are not beings by itself, nor can be by itself the cause for something to exist, there must be a necessary existence among the beings of the universe. Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s innovative version of proof of the truthful and its effects and reception in the later theological and philosophical works has not received much attention in the recent researches so far. In the present article, having discussed and analyzed al-Ṭūsī’s innovative version of the proof, point out that some of the Imāmī theologians showed considerable attention to it and set out various versions of the proof in their writings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Arguments for God'
  • s Existence, proof of the truthful (Burhān-i ṣiddīqīn), Avicenna (Ibn Sīnā), Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Twelver Shīʿism kalām