مبانی اشراقی ابن‌ابی‌جمهور احسائی در تحلیل صفات الهی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

. دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

حکمت اشراقی سهروردی، با توجه به قرابت اندیشة شیعی و اشراقی، همراه با شکوفایی اندیشة شیعی در تفکر علمای امامیه بسط و تداوم یافت. ابن‌ابی‌جمهور احسایی حکیم و متکلم برجستۀ شیعی قرن نهم هجری (متوفای ابتدای قرن دهم) و از نوادر علم کلام شیعی، در زمرۀ این علماست. وی در اثر ارزندۀ المجلی تلفیقی بی‌نظیر بین آرای کلامی و فلسفی ارائه می‌دهد. او در بسیاری از موارد آراء و مبانی اشراقی را برای توضیح و تبیین و یا تثبیت آراء و دیدگاه‌های کلامی و یا توسعه و تأسیس آراء و مبانی جامع و جدید کلامی خود به کار می‌گیرد. در بررسی مباحث توحیدی اثر ارزندۀ المجلی، می‌توان مبانی اشراقی وی را در تحلیل صفات الهی در ذیل چهار نظریۀ اشراقی ارائه کرد: 1. نظریۀ علم اشراقی را ابتدا به‌نحو «وجودی» و به طریقۀ «اشراق حضوری» و «احاطة تسلطیه» و درنهایت به‌نحو «اشراقی نوری» تحلیل و تأویل می‌کند. 2. صفت بصیر را براساس نظریۀ رؤیت (ابصار) اشراقی به ادراک شهودی و علم کشفی تأویل می‌کند. 3. «ارادۀ» واجب تعالی را نیز بر مبنای علم کشفی اشراقی تحلیل می‌کند. 4. درنهایت نظریۀ رب‌النوع‌های اشراقی را در تدبیر انواع موجودات طبیعی، جانشین نظریۀ شوق و عشق مشائی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Illuminative Fundamentals of Ibn Abi- Jumhūr Ihsāeī in the Analysis of Divine Attributes

نویسنده [English]

  • Tahereh Kamalizade
Associate Professor of Institute for Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

Suhrevardi’s Illuminative Wisdom was developed and resumed along with the efflorescence of Shi’ite thought in the reflection of Imamiyya’s the learned (ulamas), in respect of analogy between Shi’ite and Illuminative thought. Ibn Abi- Jumhūr Ihsāeī, one of the eminent Shi’ite sages and theologians who lived in the 9th/15th century (d. early 10/16 century) and was very conversant with Shi’ite Kalām, is a major contributor. He presents a unique synthesis of the philosophical and theological views in his masterpiece Almujly. He uses in many cases the Illuminative views and fundamentals in order to describe and explain, or to confirm the theologian views, or to expand and stablish his new theologian comprehensive views and fundamentals. In the study of the discussions of tawḥīd in his masterpiece Almujly, his Illuminative fundamentals in analyzing Divine Attributes can be studied in four Illuminative theories: 1) Theory of Illuminative knowledge is analyzed and esoterically interpreted first in an ‘ontological’ way and through ‘presential illumination’ and ‘dominative surround’ and then in a ‘luminous illumination’ method. 2) The All-Seeing Attribute is esoterically interpreted in terms of Theory of Sight as intuitive perception and visionary knowledge. 3) God’s ‘will’ is also esoterically interpreted in terms of illuminative visionary knowledge. 4) Finally, the Peripatetic Theory of Aspiration and Love is replaced with Theory of Illuminative Archetypes in governing the types of the natural beings.  

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Abi- Jumhūr Ihsāeī
  • Shi’ite Kalām
  • Illuminative Wisdom
  • Tawḥīd
  • divine attributes

-      ابن‌سینا، حسین‌ابن‌علی. (1993). اشارات و تنبیهات با شرح نصیرالدین طوسی، (قسم سوم: فی الالهیات)، تحقیق سلیمان دنیا. بیروت: مؤسسه النعمان، ، چاپ دوم.

-    الإحسائی، محمد بن علی ابن‌ابی‌جمهور. (2013).  مُجلی مرآة المنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف، تصحیح رضا یحیی‌پور فارمد. بیروت: جمعیة ابن‌ابی‌جمهور الاحسایی لإحیاء التراث.

-      _______________. (1387). دو مجموعۀ خطی از آثار کلامی، فلسفی و فقهی (بخش یکم، مجموعة 874 شامل 6 رساله و بخش دوم، مجموعة 855 شامل 3 رساله، هر دو مجموعه از کتابخانۀ مروی در تهران)، مقدمه و فهرست‌ها از احمدرضا رحیمی ریسه، با پیشگفتاری به انگلیسی از زابینه اشمیتکه. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه برلین (آلمان).

-      _____________­­­__. مُجلی مرآة المنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف، نسخة خطی کتابخانة چستر بیوتی (قدیمی‌ترین نسخة این اثر)، شمارة 663.

-      _______________. (2014). رسائل کلامیة و فلسفیة، دو مجلد، تحقیق و تصحیح از رضا یحیی‌پور فارمد. بیروت، لبنان: جمعیة ابن‌ابی‌جمهور الاحسایی لاحیاء التراث.

-        ____________­­­___.   البوارق المحسنیة. در ابن‌ابی‌جمهور، رسائل کلامیة و فلسفیة، مجلد دوم. 415-589.

-        سبزواری، ملا هادی. (1351).  اسرار الحکم، تصحیح از ابراهیم میانجی و با مقدمة ابوالحسن شعرانی. تهران: کتابفروشی اسلامی.

-      سهروردی، شهاب‌الدین یحیی. (1372). مجموعۀ مصنفات، مجلد اول تا سوم مشتمل بر التلویحات، المقاومات، المشارع و المطارحات، تصحیح و مقدمه از هانری کربن. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      _______________. (1380الف).  مجموعۀ مصنفات، مجلد دوم مشتمل بر حکمة الاشراق، رساله فی اعتقاد الحکماء و نیز قصّة الغربة الغربیة، تصحیح و مقدمه از هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      _______________. (1380 ب).مجموعه مصنفات، مجلد چهارم، مشتمل بر کلمة التصوف، هیاکل النورو ...، تصحیح و مقدمه نجفقلی حبیبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-        شهرزوری، شمس‌الدین محمد. (1380).  شرح حکمة الاشراق. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-      _____________. (1385). رسائل الشجرة الالهیة،‌ المجلد الثالث، تحقیق و تصحیح و مقدمه از نجف­قلی حبیبی. مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.

-        صدوقی سها، منوچهر. (1393). پدیدارشناخت تاریخ استعلایی فلاسفۀ اسلامی (دو مجلد). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

-        طبرسی، ابومنصور احمد ابن علی. (1401 ه.ق). الاحتجاج. بیروت.

-        طوسی، نصیرالدین. (1407 ه.ق). کشف المراد، تحقیق و تصحیح استاد حسن‌زادۀ آملی. قم: نشر اسلامی.

-      قمی، قاضی سعید. (1386). شرح توحید الصدوق، تصحیح و تعلیق از نجف­قلی حبیبی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ سوم.

-      کازرونی، محمود ابن مسعود (قطب الدین شیرازی). (1384). شرح حکمة الاشراق، تصحیح و تحقیق مهدی محقق و عبدالله نورانی. انتشارات انجمن مفاخر ایران.

-      کُربن، هانری. (1394). اسلام در سرزمین ایران،‌ چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی، مجلد اول: تشیع دوازده‌امامی. تهران: مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.

-      _________. (1391). اسلام در سرزمین ایران،‌ چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی، مجلد دوم: سهروردی و افلاطونیان ایران، ترجمة رضا کوهکن، ویراستاران: شهین اعوانی و زینب پودینه آقایی. تهران: مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.

-      کمالی­زاده، طاهره. (1390). بررسی مراتب شهود در معرفت­شناسی اشراقی. فلسفه و کلام اسلامی (مقالات و بررسی­ها). سال چهل‌وچهارم، شمارۀ یکم.

-        کوهکن، رضا. (1394).  شیعه، شعاع شمس امام،‌ مقدمة مترجم بر: کربن. 35-62.

-        ________. (1393). روش جمع و تطبیق در نزد ابن‌ابی‌جمهور. جاویدان خرد:10 (23).

-        مجلسی، محمد باقر. (1386). بحار الانوار، ج 1 تا 102. تهران: انتشارات اسلامیه.