بررسی اختلاف‌نظر ابن‌سینا و متکلمان اتمیست درباره‌ی روایی کاربرد ایده‌آل‌‌سازی‌های ریاضیاتی در طبیعیات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

فلسفه و کلام اسلامی، الهیات، فردوسی، مشهد، ایران

چکیده

در این مقاله برای نشان‌دادن تقابل‌نظر ابن‌سینا و دو گروه از متکلمان مسلمان درباره‌ی اعتبار کاربرد آزمایش فکری ایده‌آل ریاضیاتی در پژوهش‌های طبیعی، دو نمونه‌ی سنگ آسیا و کره و سطح صاف را مدنظر قرار داده‌ایم و باتوجه‌به دیدگاه مثبت متکلمان و مخالفت ابن‌سینا با این روش، دریافته‌ایم که این اثبات یا انکار، از باورهای پس‌زمینه‌ای نشئت می‌گیرد که هر گروه به آن ملتزم شده است؛ همچون اختلاف‌نظر در اموری نظیر ماهیت جسم طبیعی و تعلیمی و بالقوه‌بودن یا نبودن اجزای یک جسم. آنچه متکلمان را به بهره‌گیری از ایده‌آل‌های ریاضیاتی کشانده، قابلیت این روش برای اثبات دیدگاه ذره‌گرایانه‌ی آن‌هاست تا جایی که ذره‌گرایی با این روش اثبات هماهنگی دارد و این روش اثبات، ذره‌گرایی را به کرسی می‌نشاند. فیلسوف مشائی نیز به دلیل همین ارتباط دوسویه‌ای که میان پس‌زمینه‌های متافیزیکی دیدگاه متکلم و روش اثبات آن برقرار است، در صورتی که پیش‌فرض‌های یادشده درخصوص جسم و یکی‌شدن بالقوه (اجزاء) و بالفعل (جسم یکپارچه) را نفی کند، روش آن‌ها را بی‌خاصیت می‌کند و اگر رأساً روش را رد کند و تحقق تعلیمیات وهمی و ایده‌آل‌های ریاضیاتی در طبیعیات عینی را نادرست بینگارد، پس‌زمینه‌ی متافیزیکی آن‌ها را با ایرادهایی جدی روبه‌رو می‌کند. نهایتاً به این تحلیل رسیده‌ایم که تک‌روش‌بودن ابن‌سینا صحیح نیست و گسترش روش متکلمان مفید بود، اگر آگاهانه، با نگاهی کاربردی و فارغ از پس‌زمینه‌های غیرطبیعیاتی به‌کار می‌رفت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Eximination of Avicenna and atomist theologians’ disagreement on the applicability of mathematical idealizations in natural philosophy

نویسنده [English]

  • Seyyed Ali Hosseini
Islamic Philosophy and Theology, Theology and Islamic teachings, Ferdowsi, Mashahd, Iran
چکیده [English]

In this article we examined the conflicts of Avicenna as an Aristotlian philosopher and two groups of Islamic theologians on the applicability of mathematical idealizations in natural philosophy. for our aim, we considered two ideal thought experiments suggested by theologians in which the geometrical idealization was emphsised. by considering the reactions to theses cases, we found that there are two different views on applicability of this method: in the theologians' side, their metaphysical assumption, atomism, led them to a limitless method which could make their theory satisfactory and one of the ways among this boundless domain is mathematical idealization. in the other side, Avicenna and the other prepatetic philosophers didn't require this method for proving their metaphysical assumption and also believed in some bounded method in natural philosophy, in which hypothetical possibilities weren’t allowed. according to this limited method, mathematical idealization counted as an abstract hypothesis and may noy be used in concrete natural inquiries

کلیدواژه‌ها [English]

  • Avicenna
  • Atomist theologians
  • Natural sciences
  • Mathematical estimations
  • Mathematical idealization
  • Thought Experiment
-         ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله. (۱۴۰۴ الف). الشفاء( الالهیات). قم: مکتبة آیة الله المرعشى‏.
-         ___________ (۱۴۰۴ ب). الشفاء- الطبیعیات. ج ۱( السماء الطبیعی) و ج۲ (النفس). قم: مرعشى‌نجفى. چاپ دوم.
-         ___________ (۱۳۷۱) . المباحثات. قم: بیدار.
-         بهمنیار بن المرزبان.‏ (۱۳۷۵). التحصیل‏. تهران: انتشارات دانشگاه تهران‏. چاپ دوم.
-         پینیس، س.. (۱۹۴۶). مذهب الذرة عند المسلمین و علاقته بمذاهب الیونان و الهنود و معه فلسفة محمد بن زکریا الرازی. ترجمه‌ی محمد عبدالهادی ابوریده. قاهره: مکتبة النهضة المصریة.
-         حسینی، سیدعلی. (۱۳۹۵). آزمایش‌های فکری در آثار ابن‌سینا و تحلیل آن. پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌ارشد. دانشگاه قم.
-         ___________ (۱۳۹۶). «آزمایش فکری گالیله درباره‌ی اصل لختی و دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری درباب آن». اندیشه‌ی دینی. ۱۷ (۶۵): ۴۷ ـ۷۰.
-         خادمی، حمیدرضا. (۱۳۸۶). بررسی جایگاه خیال و لوازم آن در فلسفه‌ی ابن‌سینا و نقد آن براساس حکمت متعالیه. دانشگاه قم: پایان‌نامه‌ی کارشناسی‌ارشد.
-         سبزواری، ملاهادی. (۱۳۶۹). شرح المنظومة. تصحیح و تعلیق آیت الله حسن‌زاده آملى. ج۴. تهران: نشر ناب.
-         سجادی، سید هدایت. (۱۳۸۷). «مکانیک گالیله‌ای و حرکت‌شناسی در فلسفه‌ی اسلامی». آینه‌ی معرفت. ۸ (۱۵): ۳۲ـ ۸۰.
-         صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. ج۵. بیروت: دار احیاء الثرات العربی. چاپ نهم.
-         ___________ (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران‏.
-         صلیبا، جمیل. (۱۳۶۶). فرهنگ فلسفی. ترجمۀ منوچهر صانعى‌دره‌بیدى‏. تهران: انتشارات حکمت.
-         فخرالدین رازی، محمدبن‌عمر. (۱۴۱۱). المباحث المشرقیة فى علم الالهیات و الطبیعیات‏. قم: انتشارات بیدار. چاپ دوم.
-         فروغی، محمدعلی. (۱۳۶۱). ترجمۀ فن سماع طبیعی. تهران: امیرکبیر. چاپ سوم.
-         مطهری، مرتضی. (۱۳۸۴). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. ج ۵. تهران: صدرا. چاپ هفتم.
-         نراقى، ملا مهدی. (۱۳۸۰)‏. شرح الالهیات من کتاب الشفاء. تصحیح حامد ناجی. ج۱. قم: کنگره بزرگداشت محققان نراقى‏.
-         نصیر‌الدین طوسی، محمدبن‌محمد. (۱۳۷۵). شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات‏. قم: نشر البلاغة.
-         19. Adamson, Peter. (2016). Philosophy in the Islamic world. Oxford: Oxford University Press.
-         Avicenna. (2009). The physics of Healing: books I & II. translated, introduced, and annotated by Jon McGinnis. Provo, Utah: Brigham Young University Press.
-         Cooper, Rachel. (2005). "Thought experiment". Metaphilosophy. 36 (3): 328-347
-         Drake, Stillman. (1957). Discoveries and opinions of Galileo. New York: Doubleday anchor books.
-         Elgin, Catherine Z.. (2014). "Fiction as Thought Experiment". Perspectives on Science. 22 (2): 221-241.
-         Fakhry, Majid. (2008). Islamic occasionalism and its critique by Averroes and Aquinas. London and New York: Routledge.
-         Frappier, Melanie; Meynell, Letitia; Brown, James Robert. (2012). Thought Experiments in Science, Philosophy, and the Arts. Routledge.
-         Galilei, Galileo. (1967). Dialogue Concerning the Two Chief World Systems. Trans. S. Drake. Berkley & Los Angeles.
-         Gavroglu, Kostas; Stachel, John; Wartofsky, Marx W. (eds). (1995). Physics, Philosophy and the scientific community: essays in the philosophy and history of the natural Sciences and mathematics In: honor of Robert S. Cohen. Dordrecht: Springer Science+Business Media.
-         Gendler, Tamar Szabó. (2002). “Thought experiments”. in: Nadel, Lynn. Encyclopedia of cognitive science. NY/ London: Nature/Routledge.
-         ___________ (2005). "Thought experiments in science". in: Borchert, Donald M.. Encyclopedia of Philosophy, vol. 9. Thomson Gale.
-         Ierodiakonou, Katerina. and Sophie Roux (eds). (2011). Thought Experiments in Methodological and Historical Contexts. leiden: E. J. Brill.
-         Kirabaev, Nur Serikovič. (2002). Values of Islamic culture and the experience of history. Vol. 1. Washington DC: The Council for Research in Values and Philosophy
-         Kukkonen, Taneli. (2002). “Alternatives to Alternatives: Approaches to Aristotle's Arguments per impossibile”. Vivarium. 40 (2): 137-173.
-         Kukkonen, Taneli. (2016). "Sources of the Self in the Arabic Tradition: Remarks on the Avicennan Turn", In: Subjectivity and Selfhood in: Kaukua J.; Ekenberg T. (eds). Medieval and Early Modern Philosophy: 37-60.
-         Lewis, B. Pellat Ch., Schacht, J. (eds.). (1991). The Encyclopaedia of Islam. Vol II, C_G. 4th impression. Leiden : Brill.
-         Liithy, Christoph; Murdoch, John E.; Newman, William R.. (eds.) (2001). Late medieval and early corpuscular matter theories. Leiden; Boston; Koln: Brill.
-         36. Matthews, Michael R. (Ed). (2014). International Handbook of Research in History, Philosophy and Science Teaching. (S.l.), Springer.
-         McGinnis, Jon. (2018). "Arabic and Islamic natural philosophy and natural science". The stanford Encyclopedia of philosophy. Edward Zalta (ed.), URL= <https://plato.stanford.edu/entries/arabic-islamic-natural/#NazzLeap>.
-         Mcmullin, Ernan. (1985). "Galilean Idealization". Studies in History and Philosophy of Science. 16 (3): 247-273.
-         Nikulin, Dimitrii Vladimirovich. (2002). Matter, Imagination and Geometry: ontology, Natural philosophy and Mathematics in Plotinus, proclus and Descartes. Ashgate.
-         Pisano, Raffaele; Agassi, Joseph; Drozdova, Daria (eds.). (2017). Hypotheses and Perspectives in the History and Philosophy of Science: Homage to Alexandre Koyré 1892-1964. Cham: Springer International Publishing AG.
-         Shahrestani, Mohammad b. Abd al-karim. (2014). Muslim sects and divisions. Translated by A. K. Kazi, J. G. Flynn. New York: Routledge.
-         Sorabji, Richard. (1983). Time, creation & continuum: Theories in antiquity and the early middle ages. London: Duckworth.
-         Setia, Adi. (2006). "Atomism versus hylomorphism in the kalam of Al-Fakhr Al-Din Al-Razi: A preleminary survey of the Matalib Al-Aliyyah". Islam & Science. 4 (2): 113-140.
-         Selin, Helaine (ed.). (2008). Encyclopaedia of the history of science, technology and medicine in non-western cultures. Vol. 1. 2nd ed.. Berlin; New York: Springer.
-         45. Staudenmayer, Herman. (1999). Environmental illness: myth & reality. Crc Press.
-         Stuart, Michael T; Fehige, Yiftach; Brown, James Robert (ed.). (2018). The Routledge Companion to Thought Experiments. London: Routledge.
-         Thagard, Paul (2014). “Thought Experiments Considered Harmful”. Perspectives on Science. 22 (2): 228-305.
-         Thomson, Judith Jarvis (1971), “A Defense of Abortion”, Philosophy and Public Affairs, 1 (1): 47-66.
-         ___________ (1985), “The Trolley Problem”, The Yale Law Journal, 94 (6): 1395-1415.
-         Van Ess, Josef. (2018). Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra: A History of Religious Thought in Early Islam. Vol. 3. translated by Gwendolin Goldbloom. Leiden, Boston: Brill.
-         Wallace, Alan B.. (2003). Buddhsm & science: breaking new ground. New York: Columbia University Press.
-         Wolfson, Harry Austryn. (1976). The philosophy of Kalam. Cambridge, Massachusetts and London: Harvard university press.