بازخوانی رابطه‌ی دین و اخلاق در الهیات معتزلی با ملاحظه‌ی الهیات مسیحی فیلیپ کویین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم پوررضاقلی 1
اصغر سلیمی نوه 2
1 استادیار رشته ادیان و مذاهب کلامی،گروه فلسفه و کلام اسلامی،دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه ولی عصر(عج)،رفسنجان، ایران
2 استادیار رشته فلسفه،گروه فلسفه وکلام اسلامی،دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه ولی عصر(عج)،رفسنجان
10.30470/phm.2023.561458.2281
چکیده
مقاله پیش رو با تحلیل آراء متفکران اصلی جریان معتزلی در موضوع رابطه‌ی دین و اخلاق، آراء مورد نظر را با رأی امروزی‌تر فیلیپ کویین- فیلسوف مسیحی معاصر- مقایسه می‌کند. ضرورت تحقیق به دامنه‌ی گسترده و همواره مناقشه‌برانگیز در بحث از رابطه‌ی احکام دینی و اخلاقی و بررسی مناسبات دین و اخلاق در حوزه‌های وجودشناختی، معرفت‌شناختی و هنجارشناختی باز می‌گردد. در موضوع مورد بحث، آراء معتزلی را حاوی ملاحظات مقیّد به مناسبات انسانی- عقلانی می‌یابیم؛ که به سبب همین تعهد پایدار به مبناگرایی اخلاقی، جریانی مستقل را در جهان اسلام و در عالم اندیشه دینی رقم زده‌اند. در مقابل این رویکردِ مبتنی بر استقلال اخلاق، دیدگاه شبه‌اشعری فیلپ کویین در عالم مسیحی معاصر قابل طرح است. کویین با طرح وابستگی تام اخلاق به دین، باور مسیحی و خدامحور را به عنوان بستر تکوینِ حیات اخلاقی مفروض می‌انگارد. اما این باورْ از حیث عملی نارس بوده و قبل از آنْدر تطبیق با شهودات اخلاقی- معرفتی رایج قابل پذیرش نیست.
کلیدواژه‌ها
حسن و قبح
دین و اخلاق
فیلیپ کویین
معتزله
نظریه‌ی امر الهی
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Religion and Ethics in Muʿtazilite Views and the Christian Theology of Philip Quinn

نویسندگان English

Maryam Poorrezagholi 1
asghar salimi naveh 2
1 Assistant Professor of theology, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Literature and Human Sciences, Vali-e-Asr University, Rafsanjan, Iran
2 Assistant Professor of Philosophy, Department of Philosophy and Islamic Theology, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Vali-e-Asr, Rafsanjan, Iran
چکیده English

The present article compares the views of the main Mu'tazilite thinkers on the relationship between religion and morality with the more modern views of Philip Quinn, a contemporary Christian philosopher. The necessity of this study is due to the wide and always controversial issue of the relationship between religious and moral rules and the relationship between religion and ethics in the fields of ontology, epistemology and normative theory. In the subject under discussion, we find Mu'tazilite views containing considerations restricted to human-rational relations. Because of this enduring commitment to moral fundamentalism, they have established an independent trend in the Islamic world and the world of religious thinking. In contrast to this approach that is based on moral independence, the quasi-poetic view of Philip Quinn in the contemporary Christian world can be proposed. By proposing the total dependence of morality on religion, Quinn hypothesizes the Christian and God-centered belief as the bedrock of the development of moral life. However, this belief is not only practically immature, but also unacceptable in light of the common moral and epistemological intuitions.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: divine command theory
good and evil
Mu'
tazilites
Philip Quinn
religion and ethics
ابن أبی­الحدیدعبدالحمید هبة الله. (بی‌تا). شرح نهج­البلاغه. قم: مکتبة­المرعشی النجفی.
جاحظ، ابوعثمان، عمرو بن بحر. (۱۴۲۱). البخلاء، تصحیح طه الحاجری. قاهره: دارالمعارف.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ. (۱۴۱۸). البیان و التبیین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون. قاهره: مکتبة الخانجی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ. (۱۹۱۴). التاج فی اخلاق الملوک، تحقیق احمد زکی باشا. قاهره: المطبعة الأمیریة.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ. (۱۴۱۰). تهذیب الأخلاق. طنطا: دارالصحابة للتراث.
1.                      ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۹۸۷)، الدلائل و الاعتبار علی الخلق و التدبیر، بیروت، مکتبة الکلیات الأزهریة.
2.                      ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۴۱۱)، رسائل الجاحظ، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، بیروت، دارالجیل.
3.                       ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۹۹۱)، العثمانیة، بیروت، دارالجیل.
4.                      ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۹۶۵)، کتاب الحیوان، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، مصر مکتبة الجاحظ.
5.                      حسامی فر عبدالرزاق(1393)،معیار فعل اخلاثی و رابطه دین واخلاق از منظر استاد مطهری،فصلنامه تاملات فلسفی،دروه4ش13،ص100-93)
6.                      حلّی، حسن بن یوسف،(۱۴۳۰)، نهایة المرام فی علم الکلام، ج۱-۳، قم، موسسة الإمام الصادق.
7.                      ـــــــــــــــ ، (۱۴۲۲)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، موسسة ‌النشر الاسلامی.
8.                      ـــــــــــــــــــــــ، (۱۴۱۴)، نهج الحق وکشف الصدق، قم، دار الهجرة. 
9.                      زمخشری، جارلله، (۱۴۰۷)، الکشاف فی حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی.
10.                 کویین، فیلیپ ال و دیگران، (۱۳۹۳)، درباره دین، ترجمه مالک حسینی و دیگران، تهران، هرمس.
11.                 قربانی، امیر، (۱۳۹۱)، «اخلاق مبتنی بر دین: گزارش و بررسی نظریه اخلاقی فیلیپ کویین»، پژوهش‌های اخلاقی، سال دوم، ش۳.
 
12.                 مطهری، مرتضی، (۱۳۹۹)، عدل الهی، تهران، صدرا.
 
13.                 میرشمسی زینب سادات(1401) ، بررسی سازگاری درونی صفات خدا در الهیات مسیحی بر مبنای پذیرش تاثرپذیری یا تاثرناپذیری خدا ،تاملات فلسفی،دوره12،ش29،پاییز و زمستان ،ص359-335)
14.                 الهمدانی المعتزلی، قاضی عبدالجبار، (بی‌تا)، تثبیت دلائل النبوة، تحقیق عبدالکریم عثمان، بیروت، دارالعربیة.
15.                 ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۴۱۶)، شرح الأصول الخمسة، تحقیق عبدالکریم عثمان، قاهرة، مکتبة وهبة.
16.                 ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (۱۹۶۰)، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق محمود محمد قاسم، مصر، الدار المصریة.
17.                 Quinn, Philip, (2006a), “Divine Command Theories of Ethics”, in:Encyclopedia of Philosophy, Donald M. Borchert, editor in chief, 2nd ed., V. 3.
18.                 ----------------, (2000), “Divine Command Theory”, in: The Blackwell Guide to EthicalTheory, ed. Hugh LaFollette, Blackwell Publishers Ltd.
19.                 ----------------, (2003), Divine Commands and Moral Requirements, Oxford, ClarendonPress.
20.                 ----------------, (2006b), Essays in The Philosophy of Religion, ed. by Christian Miller,Clarendon Press.
21.                 ----------------, (2006c). “Theological Voluntarism”, in: The Oxford Handbook of Ethical Theory. David Copp (ed.), Oxford University Press.