اتهام وابستگی تهذیب الأخلاق؛ بررسی مقایسه‌ای مفهوم شجاعت در اخلاق ارسطو و مسکویه رازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدمهدی ولی زاده 1
محسن جاهد 2
1 دانشجوی دکتری اخلاق اسلامی دانشگاه شهید بهشتی و دانش پژوه سطح چهار حوزه علمیه قم
2 دانشیار حکمت و کلام، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، ایران
10.30470/phm.2023.1989671.2369
چکیده
شجاعت از دیرباز یکی از فضیلت‌های مهم اخلاقی در آیین‌های گوناگون به شمار رفته و در مفاهیم اسلامی نیز مورد توجه بسیاری قرار گرفته است. ارسطو و مسکویه رازی به‌عنوان دو اندیشمند اخلاقی یونانی و مسلمان، در مفهوم‌سازی و مرزبندی این فضیلت تلاش کرده‌اند و مورد توجه مفسران قرار گرفته اند. تشابه زیاد محتوای این دو فضیلت گرای برجسته در بحث شجاعت، این پرسش را پی می‌آورد که تفاوت آورده‌های آنها در چیست و مسکویه به چه میزان متأثر از متن ارسطو بوده است؟ پژوهش پیشرو کوشیده با روش تحلیل محتوای اخلاق نیکوماخوس ارسطو و تهذیب الاخلاق مسکویه، ریزمؤلفه های شجاعت از دیدگاه هر یک را استخراج کرده سپس مقایسه کند. در این راستا 32 مؤلفه را در شش بُعد یافته که 13 مورد مشترک و 11 مورد مختص ارسطوست و از ابداع کم نظیر او در اخلاق فضیلت حکایت می کند. در مقابل، 8 مؤلفه از امتیازات مسکویه است که نشان می‌دهد وی در کتاب اصلی خود، علاوه بر انتقال اخلاق یونان به ادبیات اسلامی- عربی، نقش گزینش، تبیین، تکمیل و نوآوری را نیز ایفا نموده، ازاین‌رو جایگاه پیشتازی در میان اخلاقیان متأخر یافته و اتهام وابستگی و برگردان‌گری صِرف او روا نیست.
کلیدواژه‌ها
شجاعت
اخلاق نیکوماخوس
مسکویه رازی
اخلاق یونانی
اخلاق اسلامی
موضوعات

عنوان مقاله English

Accusation of dependence of Tahdhib al-Akhlaq; A comparative review of the concept of courage in Aristotle's ethics and Miskawayh al-Razi

نویسندگان English

Mohammadmahdi Valizadeh 1
Mohsen Jahed 2
1 PhD student of Islamic ethics of Shahid Beheshti University and fourth level student of Qom seminary
2 Associate Professor of Wisdom and Kalam, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Iran
چکیده English

Miskawayh



Courage has long been considered one of the most important moral virtues in various religions and has been given much attention in Islamic concepts. As two Greek and Muslim moral thinkers, Aristotle and Miskawayh Razi have tried to conceptualize and demarcate this virtue. The great similarity of the content of these two prominent virtue theorists in the discussion of courage raises the question of what is the difference between their contributions and to what extent was Miskawayh influenced by Aristotle's text? The leading research tried to extract the micro-components of courage from the point of view of each of them with the method of analyzing the content of Aristotle's Nicomachean ethics and Tahzib al-Akhlaq of Miskawayh. In this regard, he found 32 components in six dimensions, of which 13 are common and 11 are specific to Aristotle. On the other hand, 8 components are one of the merits of Miskawayh, which shows that in his original book, in addition to transferring Greek ethics to Islamic-Arabic literature, he also played the role of selecting, explaining, completing and innovating, therefore, he found a leading position among late moralists. And the accusation of his affiliation and translation is not justified.

کلیدواژه‌ها English

Courage
Nicomachus ethics
Miskawayh al-Razi
Greek ethics
Islamic ethics
1.       ابن باجه، محمد. (1968م). رسائل ابن­باجه الالهیه. تحقیق ماجد فخری. بیروت: دارالنهار.
2.       ابن‌ندیم. (1417ق). الفهرست. تحقیق ابراهیم رمضان. بیروت: دارالمعرفه.
3.       اترک، حسین. (1395). نظریۀ اعتدال در اخلاق اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
4.       احمدی طباطبایی، سیدمحمدرضا. (1384). «تأثیر رسالۀ اخلاق ارسطو در میراث اخلاقی و مدنی حکمای اسلامی». دانش سیاسی. بهار و تابستان، ش 1: 103-127.
5.       ارسطو. (1381). اخلاق نیکوماخوس. ترجمۀ محمدحسن لطفی. تهران: طرح نو.
6.       ارسطوطالیس. (1979م). الأخلاق. ترجمه اسحاق بن حنین، تحقیق عبدالرحمن بدوی. کویت: وکاله المطبوعات. 
7.       ارکون، محمد. (1997م). نزعة الانسنة فی الفکر العربی جیل مسکویه و التوحیدی. ترجمۀ هاشم صالح. بیروت: دارالساقی.
8.       اسپونویل، آندره کنت. (1390). رساله­ای کوچک در باب فضیلت‌های بزرگ. ترجمه مرتضی کلانتریان. تهران: آگه.
9.       امین، سیدمحسن. (1403ق). اعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
10.   باکویی کتریمی، حوریه و همکاران. (1400). «بررسیِ مقایسه‌ایِ نظرگاهِ ارسطو دربارۀ جایگاهِ فضیلتِ اخلاقی در سعادتِ انسان در اخلاقِ نیکوماخوس و اخلاقِ ائودِموس». تأملات فلسفی. ش26، بهار و تابستان: 75-104.
11.   توازیانی، زهره؛ آقاجری، زهرا. (1388). «نظام اخلاق فضیلت­مدار ابن­مسکویه و سهم آموزه­های دینی در شکل­گیری آن». تأملات فلسفی. ش4، زمستان: 89-106.
12.   جاهد، محسن و همکاران. (1395). «فضیلت و مسألۀ خطای بنیادین اسناد». نقد و نظر. ش81، بهار: 33-54.
13.   جاهد، محسن؛ اترک، حسین. (1391). «قاعدۀ حد وسط ارسطو و نقاط عطف تاریخی آن در جهان اسلام». تاریخ فلسفه. ش2، پاییز: 37-50.
14.   خزاعی، مهدی؛ یونسی، مصطفی. (1393). «خوانشی اسلامی از فلسفۀ اخلاق یونان؛ نگاهی هرمنوتیکی به تهذیب­الاخلاق مسکویه». اخلاق وحیانی. ش6، بهار و تابستان: 61-78.
15.   طباطبایی، سیدجواد. (1366). «اخلاق مدنی مسکویه رازی». تحقیقات اسلامی. ش5 و 6، پاییز و زمستان: 75-93.
16.   طباطبایی، سیدجواد. (1383). زوال اندیشه‌های سیاسی در ایران. تهران: کویر.
17.   عامری، ابوالحسن. (1398). السعادة و الإسعاد فی السیرة الانسانیة. تحقیق حسین قدمی. قم: آیت اشراق.
18.   عبدالعزیز، عزت. (1946م). ابن مسکویه؛ فلسفته الاخلاقیة و مصادرها. قاهره: مکتبة مصطفی البابی الحلبی.
19.   مسکویه، ابوعلی. (1389). تجارب الامم. ترجمۀ ابوالقاسم امامی. تهران: سروش.
20.   مسکویه، ابوعلی. (1426ق). تهذیب الاخلاق. قم: طلیعة النور.
21.   مسکویه، ابوعلی. (1917م). السعادة. قاهره: المدرسة السینائیة الالهیة.
22.   مسکویه، ابوعلی.(1966م). تهذیب الاخلاق. تحقیق قسطنطین زریق. بیروت: الجامعة الامیرکیة.
23.   Arberry A J .(1957). Revelation and Reason in Islam. London: G. Allen & Unwin.
24.   Aristotle. (1991). The complete works of Aristole, princeton, princeton University press, , vol 2.
25.   Αριστοτέλης. (2006). “Ηθικά Νικομάχεια”. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=78 .
26.   Arkoun, M. (1961-2). Deux Épîtres De Miskawayh (Two Treatises of Miskawayh). Bulletin d'Études Orientales, Institut Français de Damas, 17: 7-74.
27.   Arkoun, M. (1970). Contribution à l'Étude de l'humanisme arabe au IVe/Xe siècle: Miskawayh. Philosophe Et Historien, Paris: Vrin; revised 2nd edn, 1982.
28.   Fakhry, M. (1975). The Platonism of Miskawayh and its Implications for his Ethics. Studia Islamica 42: 39-57.
29.    Foot, Philippa. (1978). Virtues and Vices,:Virtues and Vices and Other Essays in Moral Philosophy, Oxford:Blackwell, P 1-18.
30.   Gamāl al-Dīn, N. (1994). Miskawayh. PROSPECTS, 24(1-2), p 131-152.
31.   Gottlieb, Paula. (2009). The Virtue of Aristotle's Ethics, Cambridge University Press.
32.   Greek Sources in Arabic and Islamic Philosophy, Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/arabic-islamic-greek/ .
33.   Hursthouse, Rosalind. (2006). "The central doctrine of the mean", in The Blackwell Guide to Aristotle's Nicomachean Ethics, Richard Kraut (editor), Wiley-Blackwell, p 96-115.
34.   Mohamed, Y. (2000). Greek Thought in Arab Ethics: Miskawayh’s Theory of Justice. Phronimon. (Pretoria: South African Society for Greek Philosophy and the Humanities), N0. 1, Vol. 2, p 242-259.
35.   Nasir Omar, M and Ab Rahman, Z. (2018). Greek Ethical Treatises in Arabic: An Analysis of the Catalogue of the Great Moralist, Miskawayh. Science International. (Lahore), 30(2), p 183-186.
36.   Nasir Omar, M. (2017). An Analysis of the Life and Works of the Great Muslim Moralist, Miskawayh, Sci.Int.(Lahore), 29(2), p 453-458.
37.   Nasr, S.H & Oliver Leaman. (1999). History of Islamic Philosophy, Routledge.
38.   Peters, F. E. (1968). Aristotle and the Arabs, New York.
39.   Urmson, James O. (1991). Aristotle's Ethics, Wiley-Blackwell.
40.   Vargas, Manuel & Doris John. (2022). The Oxford Handbook of Moral Psychology, Oxford University Press.
41.   Van Hooft, Stan. (2014). Understanding Virtue Ethics, Routledge.