تاریخ قدسی در اساس التأویل قاضی نعمان و بنیاد تأویل مؤید فی الدین شیرازی: ولادت حضرت عیسی (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
شفیق نزارعلی ویرانی 1
صدیقه کاردان 2
1 دانشگاه تورنتو کانادا
2 مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل کانادا
10.30470/phm.2024.2021379.2497
چکیده
نوشته‌های داعیان اسماعیلی فاطمی بر اهمیت درک دنیا و دین از طریق نگاهداشت تعادلی بسزا میان وجوه ظاهری و باطنی آنها تأکید می‌نهند. استنباط و تفهّم باطن از ظاهر، به تأویل نامبردار است. این مقاله مفهوم تأویل را با تکیه بر وجه اسماعیلی آن تحلیل می‌کند و این گزاره‌ی اعتقادی فاطمیان را برمی‌رسد که همچنان‌که تنها پیامبر (ص) از جانب خدای متعال اذن و اختیار حمل تنزیل را داشت، نیز تنها جانشینان او از اهل بیت اختیار و اقتدار آشکار ساختن تأویل آن را دارند. سپس این تأویل به واسطه‌ی منصوبان امام در میان مؤمنان انتشار و اشاعه می‌یابد. این مقاله به معرفی اساس‌التأویل قاضی نعمان، یکی از نویسندگان برجسته‌ی آثار این سبک، و ترجمه‌ی فارسی آن، بنیاد تأویل اثر مؤید فی‌الدین شیرازی، می‌پردازد. قاضی نعمان با بیان روایتی از امام محمدالباقر (ع)، دعائم‌الاسلام خوبش را با هدف شرح ظاهر هفت رکن اسلام به سلک قلم درآورد، و تشریح و توضیح باطن آنها را در تأویل دعائم-الاسلام پی گرفت. با این همه، وی کتابی مجزا تحت عنوان اساس‌التأویل را به ولایت، که مهم‌ترینِ ارکان اسلام است، اختصاص داد که به تأویل حیات امامان و پیامبرانی که ذکرشان در قرآن کریم آمده می‌پردازد. این مقاله مفهوم سیره‌ی مقدس، تاریخ قدسی و حدودِ دین را آن‌گونه که در اساس‌التأویل شرح شده، می‌گشاید؛ سپس ترجمه‌ی فارسی مؤید فی‌الدین شیرازی را که در باب ولادت حضرت عیسی (ع) (سوره‌ی آل عمران: ۴۸-۴۲) است، به مثابه‌ی مثالی از این رویکرد باطنی به تاریخ مقدس، برگرفته از بنیاد تأویل وی که تاکنون تصحیح نشده، ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
حضرت عیسی (ع)
تأویل
قاضی نعمان
فاطمیان
اسماعیلیه
مؤید فی الدین شیرازی
موضوعات

عنوان مقاله English

Hierohistory in Qāḍī al-Nuʿmān's Foundation of Islamic Interpretation (Asās al-taʾwīl) and al-Muʾayyad fi’l-Dīn al-Shīrāzī's Basis of Islamic Interpretation (Bunyād-i taʾwīl): The Birth of Jesus

نویسندگان English

Shafique N Virani 1
Seddigheh Kardan 2
1 University of Toronto, Canada
2 Institute of Islamic Studies, McGill University
چکیده English

The writings of Fatimid Ismaili dāʿīs emphasize the importance of understanding the world and faith by maintaining a proper balance between their ẓāhir and bāṭin. Evincing the latter from the former is known as taʾwīl, or symbolic interpretation. This article analyzes the concept of taʾwīl, focussing on its Ismaili form. It explores the Fatimid affirmation that just as only the Prophet was authorized by God to deliver the tanzīl, only his successors from the Ahl al-bayt have the authority to disclose its taʾwīl. This taʾwīl is then disseminated to the muʾmins by the Imam’s appointees. The article introduces the Asās al-taʾwīl of Qāḍī al-Nuʿmān, one of the preeminent authors of works of this genre, and its Persian translation, Bunyād-i taʾwīl, by al-Muʾayyad fi’l-Dīn al-Shīrāzī. Reporting a tradition of Imam Muḥammad al-Bāqir, Qāḍī al-Nuʿmān wrote his Daʿāʾim al-Islam to elaborate the ẓāhir of the seven pillars of Islam. He explains their bāṭin in his Taʾwīl Daʿāʾim al-Islam. However, he dedicates a special book, the Asās al-taʾwīl, to walāyah, the foremost of Islam’s pillars. The book explores the symbolic meaning of the lives of the Prophets and Imams mentioned in the Quran-i sharīf. This articles analyzes the concept of sacred biography, hierohistory and the spiritual hierarchy (ḥudūd al-dīn) as elaborated in Kitāb Asās al-taʾwīl. It then provides al-Muʾayyad fi’l-Dīn Shīrāzī’s Persian translation from the hitherto unedited Bunyād-i taʾwīl of the section about the birth of Jesus (Q 3:42-48) as an example of this esoteric approach to sacred history.

کلیدواژه‌ها English

Jesus
taʾwīl (symbolic interpretation)
Qāḍī al-Nuʿmān
Fatimids
Ismailism
Muʾayyad fi&‌‌‌‌‌‌rsquo
l-Dīn Shīrāzī
_ سجستانی، ابویعقوب اسحاق بن احمد (۱۹۶۵). الینابیع. تصحیح مصطفی غالب، بیروت: المکتب التجاری للطباعة والتوزیع والنشر.
_ طوسی، خواجه نصیرالدین (۲۰۱۰). سه رساله، متن فارسی و ترجمه­ی انگلیسی تولّا و تبرّا، مطلوب المؤمنین و آغاز و انجام. ویرایش و ترجمه از سید جلال حسینی بدخشانی. لندن: آی بی توریس، با همکاری مؤسسه­ی مطالعات اسماعیلی لندن.
_ کمالی­زاده، طاهره (1401). «تأویلات حکمی حکیم سیزواری از مطهرات (مطالعه­ی موردی آب)» در تأملات فلسفی 12، شماره 28 (بهار و تابستان 1401)، ص 129-107.
.
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین (۱۳۹۷ ش/ ۲۰۱۸ م). خوان­الاخوان، تصحیح علی­اصغر میرباقری­فرد و احسان رئیسی، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین (۱۳۵۷ ش/ ۱۹۷۸ م). دیوان اشعار حکیم ناصر خسرو قبادیانی، تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، ۲ جلد، تهران: مؤسسه­ی مطالعات اسلامی دانشگاه مک­گیل، شعبه­ی تهران، با همکاری دانشگاه تهران (در اصل: چاپ­شده در تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۳ ش/ ۱۹۷۴ م، جلد ۱، ص ۵۰۷).
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین (۱۳۳۹ ش/ ۱۹۶۰ م). دیوان اشعار حکیم ابومعین حمیدالدین ناصر خسرو قبادیانی: به انضمام روشنایی­نامه، سعادت­نامه، و رساله به نثر در جواب نود و یک سؤال، تصحیح نصرالله تقوی و مجتبی مینوی، تدوین چاپ بعد مهدی سهیلی، گیلان: چاپخانه­ی گیلان (در اصل: چاپ­شده در تهران: کتابخانه­ی تهران، ۱۳۰۷-۱۳۰۴ ش / ۱۹۲۸-۱۹۲۵ م).
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین ( ۱۳۸۴ ش/ ۲۰۰۵ م). زادالمسافر، تصحیح اسماعیل عمادی حائری و محمد عمادی حائری، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین (1998). گشایش و رهایش: رساله­ای در الهیات فلسفی، تصحیح فقیرمحمد هونزایی، لندن: انتشارات آی.بی.توریس، با همکاری مژسسه­ی مطالعات اسماعیلی لندن،
_ ناصر خسرو، حکیم ابومعین حمیدالدین (۲۵۳۶ شاهنشاهی/ ۱۳۹۷ ق/ ۱۹۷۷ م). وجه دین، تصحیح غلامرضا اعوانی، تهران: انجمن شاهنشاهی فلسفه­ی ایران.
_ نعمان، قاضی ابوحنیفه بن محمد (۱۹۶۰). اساس­التأویل. تصحیح عارف تامر، بیروت: دارالثقافة.
_ نعمان، قاضی ابوحنیفه بن محمد (۲۰۰۸). اساس­التأویل. تصحیح حسام خضور، سلمیه، سوریه: دارالغدیر.
_ نعمان، قاضی ابوحنیفه بن محمد (۱۳۸۳ ق/ ۱۹۶۳ م). دعائم­الاسلام وذکر الحلال والحرام والقضایا والاحکام عن اهل بیت رسول الله. تصحیح آصف بن علی­اصغر فیضی. چاپ مجدد، ۲ جلد، جلد ۱. اسکندریه: دارالمعارف (در اصل: قاهره: دارالمعارف، ۱۳۷۰ ق/ ۱۹۵۱ م).
_ نعمان، قاضی ابوحنبفه بن محمد (۱۴۱۲-۱۴۰۹ ق/ ۱۹۹۲-۱۹۸۸ م) . شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار. ۳ جلد، قم: موسسه النشر الاسلامی.
_ مؤید فی­الدین الشیرازی، ابونصر هبةالله بن ابی عمران موسی (بمبئی، ۱۳۸۰ ق (؟)/ ۱۹۶۰ م). الأدعیه المؤیدیه. تصحیح خزیمه قطب­الدین، چاپ لیتوگرافی.
_ مؤید فی­الدین الشیرازی، ابونصر هبةالله بن ابی عمران موسی (۱۴۰۷ ق/ ۱۹۸۶ م).  المجالس­المؤیدیه: المئه­الثانیه. تصحیح حاتم حمیدالدین، ۳ جلد، اکسفورد، ج ۲.
_ مؤید فی­الدین الشیرازی، ابونصر هبةالله بن ابی عمران موسی (1949). دیوان المؤید فی­الدین داعی­الدعات. تصحیح محمد کامل حسین، القاهره: دارالکاتب المصری.
_ مؤید فی­الدین الشیرازی، ابونصر هبةالله بن ابی عمران موسی (1949). سیرةالمؤید فیالدین داعیالدعات. تصحیح محمد کامل حسین، القاهره: دارالکاتب المصری.
_ ویرانی، شفیق نزارعلی (1399). در جستجوی رستگاری: اسماعیلیان پس از حمله مفول. ترجمه زینب فرخی و سوفیا فرخی، تهران: امیرکبیر.
_ ویرانی، شفیق نزارعلی (۲۰۱۰). «رساله صراط­­المستقیم»، در مجله مطالعات ایرانی ۴۳، ش ۲.
_ ویرانی، شفیق نزارعلی (۱۳۹۷)، «روز سبت و حدود دین در اندیشه حکیم ناصر خسرو»، در فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام ۱۰، ترجمه­ی زینب فرخی و جیران گاهان، ش ۳۹، زمستان ۱۳۹۷، ص ۱۴۴-۱۲۷.
 
_ Al-Muʾayyad fī al-Dīn al-Shīrāzī, Abū Naṣr Hibat Allāh b. Abī ʿImrān Mūsā (1407 AH/1986 CE). Al-Majālis al-Muʾayyadiyyah: al-miʾat al-thāniya. Volume 2. Oxford.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (1960). Asās al-taʾwīl, Edited by ʿĀrif Tāmir (Bairūt: Dār al-Thaqāfa.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (2008). Asās al-taʾwīl, Edited by Ḥusām Khaḍḍūr. Salamiyya, Syria: Dār al-Ghadīr.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfah ibn Muḥammad (1383 AH/1963 CE). Daʿāʾim al-Islām wa dhikr al-ḥalāl wa’l-ḥarām wa’l-qaḍāyā wa’l-aḥkām ʿan ahl bayt Rasūl Allāh. Edited by Āṣif ibn ʿAlī Aṣghar (Asaf A.A.) Fayḍī (Fyzee). Reprint ed. 2 vols. Vol. 1. Al-Iskandariyyah: Dār al-Maʿārif. Original publication: Al-Qāhirah: Dār al-Maʿārif, 1370 AH/1951 CE.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (2002). Daʿāʾim al-Islām wa-dhikr al-ḥalāl wa-al-ḥarām wa-al-qaḍāyā wa-al-aḥkām, trans. Asaf Ali Asghar Fyzee and Ismail Kurban Hussein Poonawala, The Pillars of Islam: Acts of Devotion and Religious Observances, 2 volumes. New Delhi: Oxford University Press. 
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (1975). Iftitāḥ al-daʿwa wa-ibtidāʾ al-dawla, Edited by Farḥāt (Farhat) al-Dashrāwī (Dachraoui), Les commencements du califat Fatimid au Maghreb: Kitāb Iftitāḥ al-daʿwa du Cadi Nuʿman. Tunis: al-Sharika al-Tūnisiyya li'l-tawzīʿ.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (1971). Iftitāḥ al-daʿwa wa-ibtidāʾ al-dawla, Edited by Wadād al-Qāḍī. Bairūt: Dār al-Thaqāfa.
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (2006). Iftitāḥ al-daʿwa wa-ibtidāʾ al-dawla, Edited and translated by Hamid Haji, Founding the Fatimid State: The Rise of an Early Islamic Empire; An Annotated English translation of al-Qāḍī al-Nuʿmān’s Iftitāḥ al-Daʿwa. London: I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies. 
_ Al-Nuʿmān, al-Qāḍī Abū Ḥanīfa b. Muḥammad (1967-1972). Taʾwīl al-daʿāʾim, edited by Muḥammad Ḥasan al-Aʿẓamī, 3 volumes. al-Qāhira: Dār al-maʿārif.
_ Corbin, Henry (1993). History of Islamic Philosophy, Translated by Liadain Sherrard and Philip Sherrard, Histoire de la philosophie islamique. London: Kegan Paul International.
_ Cortese, Delia (2003). Arabic Ismaili Manuscripts: The Zahid ʿAli Collection. London: I.B. Tauris in association with Institute of Ismaili Studies.
_ Daftary, Farhad (1990). The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press. 
_ De Blois, François C. (2011). Arabic, Persian and Gujarati Manuscripts: The Hamdani Collection in the Library of The Institute of Ismaili Studies. London: I.B. Tauris in association with Institute of lsmaili Studies.
_ Encyclopaedia Iranica (2011), Edited by Ehsan Yarshater, Online ed., volume 7, New York: Encyclopaedia Iranica Foundation. http://www.iranicaonline.org/articles.
_ Encyclopaedia of Islam (1960-2007), Edited by P. Bearman, et al., Online, 2nd Edition. Leiden: E.J. Brill. http://dx.doi.org.myaccess.library.utoronto.ca/10.1163/1573-3912_islam.
_ Frank, Richard M. (1994). Al-Ghazali and the Ashʿarite School. Durham, N.C.: Duke University Press.
_ Laoust, Henri (1958). La profession de foi d’Ibn Batta, traditionniste et jurisconsulte musulman d’école hanbalite, mort en Irak à ‘Ukbarā en 387/997. Damascus: Institut français de Damas.
_ Nāṣir-i Khusraw, Ḥakīm Abū Muʿīn Ḥamīd al-Dīn (1998). Gushāyish ū rahāyish. Edited and translated by Faquir M. Hunzai. Knowledge and Liberation: A Treatise on Philosophical Theology. London: I.B. Tauris in association with Institute of Ismaili Studies.
_ Tusi, Nasir al-Din (2010). Shiʿi Interpretations of Islam, Three Treatises on Theology and Eschatology. A Persian Edition and English Translation of Tawalla wa tabarra, Matlub al-muʾminin and Aghaz wa anjam. Edited and translated by S.J. Badakhchani. London. New York: I.B. Tauris Publishers, in association with The Institute of Ismaili Studies London.
_ Virani, Shafique N. (2005). “The Days of Creation in the Thought of Nasir Khusraw,” in Nasir Khusraw: Yesterday, Today, Tomorrow, ed. Sarfaroz Niyozov and Ramazan Nazariev. Khujand, Tajikistan: Noshir Publishing House for Institute of Ismaili Studies and Academy of Sciences of Republic of Tajikistan. 74-83. 
_ Virani, Shafique N. (2007). The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation. New York: Oxford University Press.  
_ Virani, Shafique N. (April 2010). The Right Path: A Post-Mongol Persian Ismaili Treatise,” Iranian Studies 43, No. 2.