ارائه مدل مفهومی برای «ازخودبیگانگی مثبت»، مبتنی بر تحلیل هستی شناختی و معرفت شناختی از تبیین های فلاسفه و متفکران اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مهران رضائی
استادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
10.30470/phm.2024.2011583.2442
چکیده
ازخودبیگانگی، از مباحث مهم پیرامون وجود انسان است. بررسی آثار اندیشمندان، تحلیل های حائز اهمیتی در باب از خودبیگانگی در اختیار ما قرار می دهد. در پژوهش حاضر، مسئله این است که با تحلیل ارتباط تبیین های مختلف در آرای فلاسفه و اندیشمندان اسلامی (بر محور ارتباط هستی شناختی و معرفت شناختی این تبیین ها)، چه مدل مفهومی ای برای «از خود بیگانگی مثبت» قابل استخراج است؟ روش پژوهش توصیفی تحلیلی است. بر اساس اینکه «از خودبیگانگی» در مقابل چه چیزی باشد، دو تبیین از منظر اندیشمندان اسلامی قابل احصا است: 1- تبیین اول[GPA]، از خودبیگانگی مثبت در مقابل خداوند (انسان در مقابل خداوند، همۀ آنچه را که دارد، تقدیم کند)؛ 2- تبیین دوم [SPA]، ازخودبیگانگی مثبت در مقابل خودِ عالی (حرکت از خود دانی به خود عالی). ارتباط این دو تبیین برای «از خود بیگانگی»، در دو بُعد قابل بررسی است: الف- بُعد هستی شناختی (بر محور نسبت خداوند با انسان به عنوان علت غایی و علت ایجادی). ب- بُعد معرفت شناختی (رابطه بر اساس تلازم شناختی). در نهایت، مدل مفهومی «ازخودبیگانگی مثبت» استخراج گردید. در نهایت، نکته حائز اهمیت این است که با توضیحاتی که تقدیم شد، در اندیشه اسلامی، «از خودبیگانگی مثبت» امری نامطلوب شناخته نمی شود بلکه مطلوب و مورد توصیه می باشد.
کلیدواژه‌ها
ازخودبیگانگی مثبت
انسان
خود عالی
فلسفه اخلاق
فلسفه فرهنگ
موضوعات

عنوان مقاله English

Introducing the conceptual framework for "positive alienation" based on ontological and epistemological study of the explanations of philosophers and Islamic scholars.

نویسنده English

Mehran Rezaee
Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

One of the major problems pertaining to human life is alienation. Analyzing the works of philosophers gives us valuable insights into the phenomenon of alienation. The issue with the current research is figuring out what conceptual model for "positive alienation" can be extracted by examining the relationships between various explanations in the viewpoints of Islamic philosophers and thinkers (based on the ontological and epistemological relationships of these explanations).The research methodology is analytical and descriptive. According to Islamic thinkers, there are two interpretations for the concept of "self-alienation": 1. The first explanation [GPA] is positive self-alienation in front of God (man offers whatever he has to God slowly); 2. The second explanation [SPA] is positive alienation against the higher self (going from the lower to the higher self). Two perspectives may be used to analyze the connection between these two interpretations of "alienation": A. The ontological dimension, which is predicated on the idea that God is the ultimate cause and the creation cause of human. B: The dimension of epistemology (the connection predicated on cognitive necessity). Ultimately, the "positive alienation" conceptual model was taken out. The key takeaway is that, given the justifications offered, "Positive alienation" is regarded as acceptable and even encouraged in Islamic philosophy, instead of to being unpleasant.

کلیدواژه‌ها English

Positive alienation
man
supreme self
philosophy Ethics
philosophy of Culture
1.          قرآن کریم.
2.          ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1360). رسائل ابن سینا. ترمه دری، ضیاالدین. تهران: انتشارات مرکزی.
3.          ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1364). رسالۀ اضحویه‏. با تصحیح و مقدمه و تعلیقات حسین خدیوجم. تهران: انتشارات اطلاعات، ‏چاپ دوم.
4.          ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1404). التعلیقات. بیروت‏: مکتبه الاعلام الاسلامى.
5.          اسیرى لاهیجى‏، محمد. (1312). مفاتیح الإعجاز فى شرح گلشن راز. محقق / مصحح: میرزا محمد ملک الکتاب‏. بمبئی: بی­نا.
6.          بابا رکنا، مسعود بن عبد الله شیرازى. (1359). نصوص الخصوص فى ترجمة الفصوص‏. محقق / مصحح: رجبعلى مظلومى‏. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامى دانشگاه مک­گیل.‏
7.          جعفری، محمدتقی. (1377). ترجمه و تفسیر نهج­البلاغه. مؤسسۀ تدوین و نشر آثار علامه جعفری. ناشر الکترونیکی: قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع­رسانی تبیان. 
8.          جعفری، محمدتقى‏. (1394). خلوت انس. تدوین و تنظیم عبدالله نصرى. تهران: مؤسسۀ تدوین و نشر آثار علامه جعفرى.‏
9.          جوادی آملی، عبدالله. (1388). تفسیر تسنیم. محقق علی­اسلامی. قم: نشر اسرا.
10.     حافظ شیرازى، ‏ خواجه شمس­الدین محمد. (1385). دیوان حافظ. تهران: نشر زوار، چاپ چهارم.
11.     حسن­زاده آملی، حسن. (1381). هزارویک کلمه. قم: بوستان کتاب، چاپ سوم.
12.     زرین­کوب، عبدالحسین. (1387). سر نى (‏نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی). تهران: انتشارات علمى‏، چاپ هفتم‏.
13.     شیخ اشراق‏، شهاب­الدین سهروردی. (1375). مجموعه مصنفات. تصحیح و مقدمۀ هانرى کربن و سیدحسین نصر و نجفقلى حبیبى‏. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏، چاپ دوم‏.
14.     شیرازی، قطب­الدین. (1369). درة التاج‏. به اهتمام و تصحیح سیدمحمد مشکوه. تهران: انتشارات حکمت‏، چاپ سوم.
15.     صفی­علیشاه، محمدحسن بن محمد باقر. (1378). تفسیر صفی. تهران: انتشارات منوچهرى.‏
16.     طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1378). شیعه در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم).‏
17.     طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1387). مجموعه رسائل علامه طباطبائى. به کوشش سیدهادی خسروشاهی. قم: مؤسسۀ بوستان کتاب.
18.     فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1360). کلمات مکنونة من علوم أهل الحکمة و المعرفة. مصحح عطاردی قوچانی، عزیزالله. تهران: نشر فراهانی.
19.     قیصری، داود. (1375). شرح فصوص الحکم. محقق / مصحح سیدجلال­الدین آشتیانى‏. تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى.‏
20.     مطهری، مرتضی. (بی­تا). مجموعه آثار. تهران: انتشارات صدرا.
21.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1302). مجموعة الرسائل التسعة. قم: مکتبه المصطفوی.‏
22.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1354). المبدأ و المعاد. به تصحیح سیدجلال­الدین آشتیانى‏. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.‏
23.         ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1360). الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة. تصحیح و تعلیق از سیدجلال­الدین آشتیانى‏. مشهد: المرکز الجامعى للنشر، چاپ دوم.‏
24.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1363الف). رساله المشاعر. به اهتمام هانرى کربن. تهران: کتابخانه طهورى‏، چاپ دوم‏.
25.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1363ب). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏. تهران: مؤسسۀ تحقیقات فرهنگى.‏
26.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1366الف). تفسیر القرآن الکریم. تحقیق محمد خواجوی. قم: انتشارات بیدار.
27.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1366ب). شرح أصول الکافی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
28.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1368). ‏الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی‏، چاپ دوم.
29.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1381). کسر الاصنام الجاهلیة. مقدمه و تصحیح و تعلیق از دکتر جهانگیرى. تهران: بنیاد حکمت صدرا.
30.     ملاصدرا، صدرالدین محمد. (1422). شرح الهدایة الاثیریة. تصحیح از محمد مصطفى فولادکار. بیروت: مؤسسة التاریخ العربى.
31.     مولوی، جلال­الدین محمد بلخی. (1384). دیوان کبیر شمس. مصحح: بدیع الزمان فروزانفر. تهران: نشر طلائیه.
32.     میرداماد، محمدباقر. (1367). القبسات. به اهتمام دکتر مهدى محقق؛ دکتر سیدعلى موسوى بهبهانى؛ پروفسور ایزوتسو؛ دکتر ابراهیم دیباجى. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
33.     نجم­الدین کبری، احمد. (1368). فوائح الجمال و فواتح الجلال. ترجمۀ محمدباقر ساعدى خراسانى. محقق/مصحح: حسین حیدرخانى مشتاقعلى‏. تهران: انتشارات مروى.‏
34.     نراقى، ملااحمد. (1378). ‏معراج السعادة. محقق/مصحح: محمد نقدى. قم: مؤسسة دار هجرت‏، چاپ ششم.
35.     Al-Turaihi, Sadiq Abbas Hadi (2022). Alienation in Al-Hallaj's poetry. AL-Mawrid Journal, 49 (1), 107-122
36.     Aminrazavi, M. (2001). God, Creation, and the Image of The Human Person in Islam. In: Koslowski, P. (eds) The Concept of God, the Origin of the World, and the Image of the Human in the World Religions. A Discourse of the World Religions, vol 1. Springer, Dordrecht. https: //doi.org/10.1007/978-94-010-0999-7_7
37.     Bruce, Steve & Yearley, Steven (2006). The SAGE Dictionary of Sociology. London: SAGE Publications.
38.     Fowler J. (2020). Causality: Macrocosmic and Microcosmic Theories of Cause and Effect in Belief Systems. Liverpool University Press. https: //doi.org/10.2307/j.ctv3029rp3
39.     Fromm, Erich & Anderson, Leonard A. (2017). The Sane Society. London & New York: Routledge.
40.     Honderich, Ted, (2005). The Oxford Companion to Philosophy. New York: Oxford University Press.
41.     Koca, Ö. (2020). Islam, Causality, and Freedom: From the Medieval to the Modern Era. India: Cambridge University Press.
42.     Krishna, Daya, (1970). Alienation, Positive and Negative. Diogenes,  18(72), 39-55.
43.     Sebastian, Vidal. (2021). Spectacle, positive alienation and immanent subjectivity. Athenea Digital. Revista de pensamiento e investigación social. 21(2),1-27. https: //doi.org/10.5565/rev/athenea.2779
44.     Liao, F. (1989). Positive alienation and its reflection in taoist thought. International Sociology, 4(1), 5–17 .https: //doi.org/10.1177/026858089004001001