سه مرتبه «تقدم و تاخر» بر مبنای سه سیر فلسفی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علی بابایی
دانشیار گروه فلسفه و کلام دانشگه تبریز، تبریز، ایران
10.30470/phm.2023.1973901.2322
چکیده
بعد از پذیرش تحقق سه سیر فلسفی (یعنی اصالت ماهیت، اصالت وجود وحدت تشکیکی و اصالت وجود وحدت شخصی) در حکمتِ صدرایی، به دلایل و قراینِ مختلفی می‌توان نشان داد که مبحثِ «تقدم و تاخر» از لازمه‌های سه سیرِ یاد شده تبعیت کرده‌ است؛ تقدم و تاخر بالتجوهر یا همان بالماهیه متناسب با سیر اول، تقدم و تاخرِ بالحقیقه متناسب با سیر دوم و تقدم و تاخر بالحق متناسب با سیر سوم است. به ویژه اگر مبحثِ علیت را شاخصِ اصلیِ تحول در سیرهای یاد شده بدانیم، به دلیلِ تفاوتِ تفسیر علیت بر اساسِ سه سیر، تقدم و تاخرهای مبتنی بر رابطه‌ی علیت (نظیرِ بالطبع، بالعلیه، بالماهیه)، در نهایت بر مبنای اصالتِ ماهیت مطرح شده‌اند و در نتیجه در اصالتِ وجودِ تشکیکی جایی برای طرح نیافته‌اند و به نوعی با تقدم بالحقیقه جایگزین شده‌اند. برای تقدمِ بالحقیقه والمجاز غالبا تقدم وجود بر ماهیت را مثال می‌زنند؛ ما برای تقدم و تاخر امورِ مشکک که بر سیر دوم و بر اصالتِ وجود و مشکک بودنِ آن مبتنی هستند تقدم و تاخر بالحقیقه و الرقیقه را پیشنهاد می‌دهیم؛ در مورد تقدم و تاخر بالحق، هم از تعبیرِ مراتب یعنی ناظر به مرتبه‌ی دوم و هم از تعبیر شئون و ظهورات یعنی ناظر به مرتبه‌ی سوم سخن گفته شده است؛ در حالی که بنا به دلایلِ مختلف، تعبیرِ دوم صحیح‌تر و با اصولِ مرتبه‌ی سوم یعنی اصالت وجود وحدت شخصی مناسب‌تر است.
کلیدواژه‌ها
سه سیر فلسفی
اصالت ماهیت
اصالت وجود وحدت تشکیکی
اصالت وجود وحدت شخصی
تقدم و تاخر
موضوعات

عنوان مقاله English

Three Stages of Precession and Recency based on Three Philosophical Journeys

نویسنده English

ali babaei
Associate professor of Philosophy and theology,University of Tabriz
چکیده English

After accepting the realization of the three philosophical journeys (that is, the originality of essence, the originality of the existence of gradation oneness, and the originality of the existence of personal oneness) in Transcendent Wisdom, It can be shown for various arguments that the subject of “precession and recency” has followed the requirements of the three journeys that we mentioned above. The precession and recency of bẽl-tậjawḣour (= in essence) is proportional to the first journey, the precession and recency of bẽl-ḣaqqiqậ (= in reality) is proportional to the second journey, and the precession and recency of bẽl-ḣaqq (= in veritable) is proportional to the third journey. Especially if we consider the issue of causality as the main indicator of the evolution in the mentioned journeys, due to the difference in the interpretation of causality based on three journeys, precession and recency based on the relationship of causality (such as in nature, in causer and in essence), finally, they have been proposed on the basis of the originality of essence, and as a result, they have not found a place to be proposed in the originality of the existence of gradation oneness, and they have somehow been replaced by the precession in reality, that is, the specific precession of the second journey.

کلیدواژه‌ها English

Three Philosophical Journeys
The Originality of Essence
The Originality of the Existence of Gradation Oneness
The Originality of the Existence of Personal Oneness
Precession and Recency
1.  ابن­ سینا، حسین بن عبد الله، . (1376)،  ). الإلهیات من کتاب الشفاء (. تحقیق علامه حسن‌زاده آملی)، . قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. ، مرکز انتشارات.
2.  ابن­ سینا، حسین بن عبد الله، . (1381)،  ). الإشارات و التنبیهات، . قم:  ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌ ق‍م‌ (مرکز النشر التابع لم‍ک‍ت‍ب‌ الإع‍لام‌ الإس‍لامی‌‌).
3. ابن­سینا/ ملک شاهی، حسن. (1392. ترجمه اشارات و تنبیهات. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. انتشارات سروش.
4. انواری، سعید. هاشمی عطار، خدیجه. (1398). بررسی تقدم و تأخر بالتجوهر و سیر تاریخی آن در فلسفه اسلامی. تاریخ فلسفه. سال دهم. شماره دوم. صص 113-142.
5.  بابایی، علی . (1403). بررسی سیر تحول «مباحث تابعه علیت» بر مبنای سه سیر فلسفی. تاریخ فلسفه اسلامی، ()، -. doi: 10.22034/hpi.2024.477415.1102
6.  بابایی، علی . (1403). مسائل علم بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا. تأملات فلسفی، ()، -. doi: 10.30470/phm.2024.2012925.2457
7.  بابایی، علی . (1399). حق تعالی تنها جوهر هستی سیر تحول جوهر و عرض بر مبنای سه مرتبه‌ی سیر فلسفی ملاصدرا. فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، 20(75)، 1-20. doi: 10.22099/jrt.2020.5711
8.  بابایی، علی. حسینی اسکندیان، عبدالله و سعادتمند، مهدی . (1403). رابطه تشکیکی بیداری. خواب و مرگ در حکمت صدرایی. جستارهایی در فلسفه و کلام، 56(1)، 125-146. doi: 10.22067/epk.2023.83053.1255
9. بابایی، علی . (1402). تبعات علیت بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا. پژوهش های هستی شناختی، 12(24)، -. doi: 10.22061/orj.2024.2061
10.  سعادتمند، مهدی و بابایی، علی . (1402). سه مرتبه اضافه در علم بر مبنای سه سیر فلسفی؛ نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و وحدت شخصی  مجله پژوهش های فلسفی، 18(46)، 210-226. doi: 10.22034/jpiut.2024.59162.3631
11. بابایی، علی . (1402). «سه مرتبه برهان صدیقین» بر مبنای سه سیر فلسفی. دین پژوهی و کارآمدی، 3(2)، 35-50. doi: 10.22034/nrr.2023.58855.1232
12. بابایی، علی. موسوی، سیدمختار.(1400) مسئله «زمان» در سه مرتبه سیر فلسفی صدرالمتألهین. فصلنامه معرفت فلسفی. 19(1). 49-64
13. بابایی، علی و موسوی، سید مختار . (1401). سه مرتبه حرکت بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا: حرکت طبیعی. حرکت جوهری. تجدد امثال. مجله پژوهش های فلسفی، 16(38)، 119-153. doi: 10.22034/jpiut.2021.45165.2783
14. جوادی آملی، عبدالله. (1382). رحیق مختوم. ج2. قم: نشرِ اسراء
15. جوادی آملی، عبدالله. (1386). رحیق مختوم. ج5. قم: نشرِ اسراء
16. جوادی آملی، عبدالله. (1395). رحیق مختوم. ج16. قم: نشرِ اسراء
17. حلی، حسن بن یوسف/ طوسی. نصیرالدین. محمد بن محمد. (1413). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
18. رضانژاد، غلام­حسین. (1387). مشاهد الألوهیه. قم: آیت اشراق.
19. سبزواری، هادی بن مهدی. (1369). شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده). تهران: نشر ناب.
20. سهروردی، یحیی بن حبش. (1372).  المشارع و المطارحات (مجموعه مصنفات شیخ اشراق). تهران:  وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
21. سهروردی، یحیی بن حبش. (1372). المقاومات (مجموعه مصنفات شیخ اشراق). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
22. شیروانی، علی. (1377). شرح مصطلحات فلسفی بدایة الحکمة و نهایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.  
23. شیروانی، علی. طباطبایى، محمدحسین. (1387). ترجمه و شرح نهایة الحکمة. قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم).
24. طوسی، نصیر الدین محمد بن محمد. (1404). شرحی الإشارات. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
25. فیاضی، غلامرضا. (1390). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
26. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم/قطب الدین‌ شیرازی‌. محمود بن‌ مسعود. (1392). حکمة الإشراق (تعلیقه ملا صدرا). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا. تهران.
27.  ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
28. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار. 
29. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
30. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1382). شرح و تعلیقه صدر المتالهین بر الهیات شفا (ملاصدرا). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
31. میر داماد، محمد باقر بن محمد. (1381). مصنفات میر داماد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.