تکامل برزخیِ نفس؛ از حرکت اشتدادی تا انبساط ملکات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، گرایش حکمت متعالیه دانشگاه خوارزمی تهران.
2 گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
10.30470/phm.2025.2066999.2712
چکیده
«تکامل برزخیِ نفس» در فلسفۀ اسلامی، به‌ویژه در حکمت متعالیه، با تبیین‌ها و قرائت‌های متعددی از سوی ملاصدرا و پیروان او مواجه بوده است. این تبیین‌ها را می‌توان در دو محور اصلی سامان داد: محور نخست، تفسیر تکامل برزخی مبتنی بر حرکت جوهری، که در راستای رفع ناسازگاری‌های درونی این مدعا، راهکارهای گوناگونی پیشنهاد شده است؛ از جمله: (1) وجود قوای بی‌شمار در انسان؛ (2) رابطۀ طولی میان برزخ و دنیا؛ (3) انکار نیازمندی حرکت به هیولا؛ (4) فرض گونه‌ای بدن برای نفس؛ (5) فرض وجود نوعی هیولا؛ و (6) حرکت به‌مثابۀ عرض تحلیلی. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–انتقادی نشان می‌دهد که هر یک از این راهکارها با چالش‌هایی بنیادین مواجه‌اند؛ از جمله مغالطۀ اشتراک لفظی، مصادره به مطلوب، ناسازگاری درونی و تبیین تقلیل‌گرایانه. محور دوم، تفسیر تکامل برزخی بر پایۀ نظریۀ «تجدد امثال» است که این رویکرد عرفانی نیز در این مقاله مورد نقد قرار گرفته و نارسا دانسته شده است. در نهایت، این پژوهش سه راهکار بدیل را پیشنهاد می‌کند: (1) تعلّق همیشگی نفس به بدن، با ابتناء بر بازسازیِ دیدگاه مدرس زنوزی در باب معاد جسمانی؛ (2) انبساط ملکات مندمَج (انباشته شده) در نفس ناطقه؛ و (3) راهکاری دوسویه: تعلّق مستمر نفس به بدن در عین انبساط ملکات. این سه رهیافت می‌تواند مبنایی نوین برای تبیین مسئلۀ تکامل برزخی در چارچوب حکمت اسلامی فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Purgatorial Evolution of the Soul: From Intensifying Motion to the Expansion of Faculties

نویسندگان English

Reza Eskandari 1
Ruhollah Souri 2
1 PhD student of Islamic Philosophy and Theology, Department of Transcendental Wisdom, Khwarazmi University, Tehran.
2 Department of Philosophy, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

The concept of barzakhī perfection of the soul (post-mortem perfection) in Islamic philosophy—particularly within Transcendent Theosophy (al-ḥikma al-mutaʿāliyya)—has been subject to multiple interpretations by Mullā Ṣadrā and his followers. These interpretations can be classified under two major approaches. The first is the interpretation of barzakhī perfection based on substantial motion (al-ḥaraka al-jawhariyya). To resolve the internal tensions of this thesis, various strategies have been proposed, including: (1) positing countless human faculties; (2) asserting a longitudinal ontological relation between barzakh and the terrestrial world; (3) denying the dependence of motion on prime matter (hayūlā); (4) positing a specific kind of body for the soul; (5) positing a particular type of prime matter; and (6) interpreting motion as an analytical accident. Through an analytical–critical approach, this study demonstrates that each of these strategies faces fundamental problems such as equivocation, petitio principii (begging the question), internal inconsistency, and reductionism. The second approach interprets barzakhī perfection through the doctrine of tajaddud al-amthāl (renewal of similitudes), a mystical framework that this article critically examines and deems inadequate. Ultimately, the study proposes three alternative solutions: (1) the perpetual attachment of the soul to the body, based on a reconstruction of Madras Zunūzī’s view on bodily resurrection; (2) the expansion of latent malakāt (dispositional perfections) within the rational soul; and (3) a hybrid approach combining the soul’s continual attachment to the body with the expansion of malakāt. These three approaches offer a new framework for explaining the problem of barzakhī perfection within Islamic philosophical thought.

کلیدواژه‌ها English

Barzakhī perfection
hayūlā
ḥarakat
Soul
Expansion of malakāt

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 آبان 1404