نقد و بررسی کاربردهای فلسفی قاعده امتناع انطباع کبیر در صغیر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه فلسفه، دانشگاه علامه طباطبائی
چکیده
در فلسفة اسلامی از قاعدة عدم گنجانیده شدن شیء بزرگ در شیء کوچک (امتناع انطباع کبیر در صغیر) جهت اثبات غیرمادی بودن محل ثبت تصاویر جزئی بینایی و خیالی (صور مقداری) استفاده شده است. سپس از طریق اثبات غیرمادی بودن محل این صور، قوای ادراکی آنها و نیز فرایند ابصار و تخیل را غیرمادی دانسته‌اند. بدین ترتیب یکی از دلایل غیرمادی بودن عالم خیال (خیال متصل و منفصل) و نیز غیرمادی بودن نفس و قوای آن را عدم امکان انطباع صور خیالی بزرگ در محل مادی مغز دانسته‌اند. این مقاله با جمع‌آوری کاربردهای فلسفی این قاعده و استخراج مبانی مشترک آنها، به بررسی نظرات موافقان و مخالفان این کاربردها پرداخته و با توجه به فیزیولوژی جدید، نشان داده است که مواردی که قدما به آنها استناد کرده‌اند، از مصادیق انطباع کبیر در صغیر به شمار نمی‌آیند. بر این اساس کلیة استدلال‌هایی که در الهیات فلسفة اسلامی از طریق این قاعده مطرح شده‌اند، صحیح نبوده و برای اثبات مدعیات ذکر شده نیازمند برهان‌های دیگری هستیم.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Review of the Philosophical Uses of the Rule: Impossibility of Impression of Big Things in a Small Place

نویسنده English

saeed anvari
Philosophy Department, Allameh Tabataba'i University
چکیده English

In Islamic philosophy, the rule of impossibility of impression of big things in a small place has been used to prove the immateriality of their abstracts, imaginations and perceptual powers, as well as the place where the partial images of visual and imaginary images (figurative forms) are used. Thus, one of the reasons for the immateriality of the imaginal world as well as the immateriality of the soul and its powers is the impossibility of supposing large imaginary forms in the material place of brain. In this article, by collecting the philosophical applications of this principle and extracting their shared bases, the views of the proponents and opponents of it were discussed and, according to new physiology, it has been shown that the cases, which have been cited by the ancients philosophers were not considered as the impossibility of impression of big things in a small place. Thus, not all the arguments that have been arisen in the theology of Islamic philosophy through this rule were correct; and other proofs are needed to prove the claims. Accordingly, it is necessary to revise this rule in the philosophical applications.

کلیدواژه‌ها English

Impression of big things
Perceptions
Minor Forms
Vision
آشتیانی، سید جلال‌الدین. (1381). شرح بر زاد المسافر. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ـــــــــــــــــــــــــ . (1380). شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ابن‌سینا. (1383). طبیعیات دانشنامة علائی، تصحیح سید محمد مشکوة. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- ــــــــ . (1404ق). طبیعیات شفا. زیر نظر ابراهیم مدکور. قم: انتشارات کتابخانة آیت الله مرعشی نجفی.
- ــــــــ . (1400قa). عیون الحکمة. بخشی از رسائل ابن‌سینا. قم: انتشارات بیدار.
- ــــــــ . (1400قb). کتاب فی النفس. بخشی از کتاب رسائل ابن‌سینا. قم: انتشارات بیدار.
- ــــــــ . (1364). النجاة. تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ابوالبرکات بغدادی، هبة الله. (1415ق). المعتبر فی الحکمة. اصفهان: افست انتشارات دانشگاه اصفهان از چاپ حیدرآباد دکن.
- احمدنگری، عبدالنبی. (1395ق). دستور العلماء: جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
- اردکانی، احمد بن محمدحسینی. (1375). مرآت الأکوان (تحریر شرح هدایة ملاصدرای شیرازی). تصحیح عبدالله نورانی. تهران: میراث مکتوب.
- استرآبادی، محمدجعفر. (1382). البراهین القاطعة. تحقیق مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
- ایجی. (1325ق). المواقف. به همراه شرح المواقف میر سید شریف. تصحیح بدرالدین نعسانی. قم: افست انتشارات الشریف الرضی.
- بهبهانی، علی نقی بن احمد. (1377). عیار دانش (مشتمل بر الهیات و طبیعیات). تصحیح سیدعلی موسوی بهبهانی. تهران: میراث مکتوب.
- پینل، جان. (1392). روان‌شناسی فیزیولوژیک. ترجمة مهرداد فیروزبخت. تهران: نشر ویرایش.
- تفتازانی، سعدالدین. (1409ق). شرح المقاصد. تحقیق دکتر عبدالرحمن عمیره. قم: افست از الشریف الرضی.
- جوادی آملی، عبدالله. (1393). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. تنظیم و تدوین: حمید پارسانیا. قم: اسراء.
- حسن زادة آملی، حسن. (1366). اتحاد عاقل به معقول. تهران: انتشارات حکمت.
- ــــــــــــــــــــــ . (1394). دروس شرح اشارات و تنبیهات. به اهتمام جواد فاضل. قم: آیت اشراق.
- ــــــــــــــــــــــ . (1361). دروس معرفت نفس. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
- ــــــــــــــــــــــ . (1381). هزار و یک کلمه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- حسینی شیرازی، محمد. (1368). القول السدید فی شرح التجرید. قم: دار الایمان.
- حلّی، حسن بن یوسف. (1412ق). القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة. تحقیق شیخ فارسی حسون. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- خادم‌زاده، وحید، و محمد سعیدی مهر. (1388). «بررسی برهان‌های ریاضیاتی ابطال تسلسل بر اساس نظریة مجموعه‌ها»، دو فصلنامة فلسفه و کلام اسلامی. شمارة1. پاییز و زمستان: 45-67.
- دشتکی، غیاث‌الدین. (1382). اشراق هیاکل النور. تصحیح علی اوجبی. تهران: میراث مکتوب.
- دوانی، جلال‌الدین. (1411ق). شواکل الحور فی شرح هیاکل النور. در ضمن کتاب ثلاث رسائل. تصحیح احمد تویسرکانی. مشهد: انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس.
- دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت نامة دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران با همکاری انتشارات روزنه.
- سبزواری، ملاهادی. (1383). اسرار الحکم. تصحیح کریم فیضی. قم: مطبوعات دینی.
- ـــــــــــــــــــ . (1416ق). شرح المنظومه. تصحیح مسعود طالبی. قم: نشر ناب.
- سلحشور، زهره، و همکاران. (1397). «بررسی عنصر ثبات در حافظه از دیدگاه حکمت متعالیه و عصب‌شناسی». حکمت معاصر. دورة 9. شمارة 2. پاییز و زمستان: 1-18.
- سهروردی، شهاب‌الدین. (1380a). اللمحات. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. ج4. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ـــــــــــــــــــــــ . (1380b). حکمة الاشراق. مجموعه مصنفات شیخ اشراق. ج2. تصحیح هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- ـــــــــــــــــــــــ . (1393). طبیعیات المشارع و المطارحات. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: کتابخانة مجلس شورای اسلامی.
- شهرزوری، شمس‌الدین محمد. (1383). رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقائق الربانیّة. تصحیح نجفقلی حبیبی. تهران: مؤسسة پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
- ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1372). شرح حکمة الاشراق. تصحیح حسین ضیائی تربتی. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شیرازی، سید رضی. (1392). درس‌های شرح منظومه حکیم سبزواری. ویرایش و تنظیم فاطمه فنا. تهران: انتشارات حکمت.
- طباطبائی، محمدحسین. (1371). اصول فلسفه و روش رئالیسم. به همراه تعلیقات استاد مطهری. مجموعه آثار استاد مطهری. ج6. تهران: انتشارات صدرا.
- ـــــــــــــــــــــــــــ . (1424ق). بدایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- ـــــــــــــــــــــــــــ . (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- طوسی، نصیرالدین. (1405ق). تلخیص المحصل. بیروت: دار الاضواء.
- ـــــــــــــــــــــــ . (1375). شرح الاشارات و التنبیهات. به همراه المحاکمات قطب رازی. قم: نشر البلاغة.
- فارابی، ابونصر. (1995م). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. به کوشش علی بوملحم. بیروت: مکتبة الهلال.
- ــــــــــــــــــ . (1405ق). الجمع بین رأی الحکیمین. تصحیح البیر نصری نادر. تهران: انتشارات الزهراء.
- ــــــــــــــــــ . (1408ق). شرح القیاس. بخشی از المنطقیات للفارابی. تصحیح محمدتقی دانش پژوه. قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
- فارسی، کمال‌الدین. (1404ق). تنقیح المناظر لذوی الابصار و البصائر. تحقیق مصطفی حجازی. مراجعه محمود مختار. قاهرة: الهیئة المصریّة العامة للکتاب.
- فخررازی. (1384). الانارات فی شرح الاشارات. تصحیح نجف زاده. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- ــــــــــــ . (1420ق). تفسیر مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- ــــــــــــ . (1373). شرح عیون الحکمة. تحقیق احمد حجازی احمد سقا. تهران: مؤسسة الصادق.
- ــــــــــــ . (1429ق). المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. قم: منشورات ذوی القربی.
- ــــــــــــ . (1378). المحصل. تصحیح حسین اتای. قم: افست توسط انتشارات الشریف الرضی.
- ــــــــــــ . (1407ق). المطالب العالیة. بیروت: دار الکتاب العربی.
- فیاضی، غلامرضا. (1390). علم النفس فلسفی. تحقیق و تدوین محمدتقی یوسفی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- قرچغای خان، علیقلی. (1377). احیای حکمت (مشتمل بر طبیعیات). تصحیح فاطمه فنا. تهران: میراث مکتوب.
- قطب رازی. (1375). المحاکمات. در حاشیة شرح الاشارات و التنبیهات خواجه نصیرالدین طوسی. قم: نشر البلاغة.
- قطب شیرازی. (1369). درة التاج. به اهتمام سید محمد مشکوة. تهران: انتشارات حکمت.
- ـــــــــــــــــ . (1383). شرح حکمة الاشراق. به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی محقق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- گایتون، آرتور، و جان ادوارد هال. (1394). فیزیولوژی پزشکی گایتون و هال. ترجمة ابوالفضل ارجمند. تهران: انتشارات بشری.
- لاهیجی، عبدالرزاق. (1385). شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. تصحیح اکبر اسد علی‌زاده. قم: مؤسسة الامام الصادق.
- ــــــــــــــــــــــــ . (1383). گوهر مراد. تصحیح مؤسسة تحقیقاتی امام صادق. تهران: نشر سایه.
- مصباح یزدی، محمدتقی. (1390). آموزش فلسفه. مجموعه آثار جلد ششم (1/3). قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- مصطفوی، سیدحسن. (1387). شرح اشارات و تنبیهات (نمط سوم). تهران: دانشگاه امام صادق.
- ملاصدرا. (1981م). الاسفار (الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة). بیروت: دار احیاء التراث.
- ــــــــــ . (بی‌تا). حاشیه بر الهیات شفا. قم: انتشارات بیدار.
- ــــــــــ . (1422ق). شرح الهدایة الاثیریة. تصحیح محمد مصطفی فولادکار. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
- ــــــــــ . (1387). المسائل القدسیة. بخشی از کتاب سه رسائل فلسفی. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- ــــــــــ . (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفة ایران.
- میرک بخاری، شمس‌الدین محمد. (1353). شرح حکمة العین. تصحیح جعفر زاهدی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
- هروی، محمد شریف. (1363). انواریه (ترجمه و شرح حکمة الاشراق سهروردی). تصحیح حسین ضیائی و آسیم. تهران: امیرکبیر.
- هیلگارد، ارنست و همکاران. (1395). زمینة روانشناسی اتکینسون و هیلگارد. ترجمة حسن رفیعی و مجتبی دلیر. تهران: انتشارات ارجمند.