معناشناسی علامه حلی از مفاهیم حسن و قبح اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد رضا بیات 1
محمدحسین کلاهی 2
1 دانشگاه. عضو هیات علمی
2 پژوهشگر
10.30470/phm.2019.108340.1618
چکیده
معناشناسی مفاهیم اخلاقی، بداهت و تعریف‌‌‌پذیری یا تعریف‌ناپذیری آنها از زمره مباحث فلسفه تحلیلی اخلاق است. در این مقاله تلاش کرده‌ایم تا با تکیه بر معناشناسی فیلسوفان تحلیلی اخلاق معاصر از مفاهیم اخلاقی، دیدگاه علامه حلی را به عنوان یکی از متکلمان امامیه که بیش از دیگران به مباحث فلسفة اخلاق پرداخته است، توضیح داده و بررسی کنیم. اگرچه علامه حلی مانند آدامز از فیلسوفان تحلیلی اخلاق معاصر، مفاهیم خانوادة «ارزش» را از مفاهیم خانوادة الزام «تفکیک» نکرده است، ولی مانند جورج مور مفاهیم اخلاقی را بسیط و در نتیجه، غیر قابل تعریف حدی می‌داند. البته، برخلاف مور که تنها مفهوم خوب اخلاقی را غیرقابل تعریف می‌داند، اولاً هر دو مفهوم «خوب» و «بد» یا حسن و قبح را بدیهی و غیر قابل تعریف می‌داند، ثانیاً به مدد مفهوم «استحقاق ستایش و نکوهش» از آنها تعریفی رسمی ارائه داده و معتقد است که این نوع تعریف، منافاتی با بداهت آنها ندارد. همچنین، وی همچنین مفاهیم «خوب» و «بد» اخلاقی را از خوب و بد زیبایی‌شناختی جدا کرده و تا حدودی، به تمایز جان لاک میان کیفیات اولیه و ثانویه نزدیک شده است.
کلیدواژه‌ها
"معناشناسی مفاهیم اخلاقی"
"ارزش و الزام اخلاقی "
"مور"
"حلی"

عنوان مقاله English

The Semantics Al-ʿAllāma al-Ḥillī On the Moral Concepts Of hosn and qobh

نویسندگان English

mohammadreza bayat 1
mohammadhossein kolahi 2
1 Faculty member
2 researcher
چکیده English

The semantics, e.g. self-evidence and (in)definability, of moral concepts is one of the considered subjects on Ethics. In this article, we shall try to explore al-ʿAllāma al-Ḥillī's views, as a theologian (mutakallim) considering his moral viewpoints more clearly than his predecessors, on the subject and explain it accordance with the contemporary debates. Unlike Adams, the moral philosopher, although he does not distinguish between moral value and that of obligation, he believes, like Moore, that the moral values are simple and indefinable by ḥaddī definition. It should be noted that unlike Moore claiming that merely “Good” is indefinable, firstly, Ḥillī, I think, believes that both “Good” and “Evil” are like that. Secondly, he asserts a rasmī definition praise and blame desert (istiḥqāq al-madḥ wa al-dhamm). It can be understood from his views that the definability by rasmī definition and self-evidence are compatible. Besides, he takes apart moral values from that of aesthetic. His distinction is similar to that of John Lock separating Primary Qualities from Secondary Qualities.

کلیدواژه‌ها English

" Semantics of Moral concepts "
"moral value and obligation "
"Ḥillī"
"Moore"
ابن­بابویه، محمد بن علی (صدوق). (1385ش). علل الشرائع. قم: نشر داوری.
ابن­سینا. (1383ش). منطق دانشنامه علائی. تحقیق: محمد معین و سید محمد مشکوه. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
ابن­ فورک. (1987م). مجرد مقالات الشیخ أبی­الحسن الأشعری. تصحیح: دَنیِل گیمارِت. بیروت: دار المشرق.
بحرانی، میثم علی بن میثم (کمال­الدین، ابن میثم). (1434ق).  قواعد المرام فی علم الکلام. تحقیق: مظفر، أنمار معاد. کربلاء: العتبة الحسینیة المقدسة (قسم الشؤون الفکریة و الثقافیة).
پالمر، مایکل. (1388ش). مسائل اخلاقی. ترجمه: علیرضا آل­بویه. قم: نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جوینی، عبدالملک. (1416ق). الإرشاد إلى قواطع الأدلة فی أول الإعتقاد. بیروت: دار الکتب العلمیة.
حائری یزدی، مهدی. (1384ش). کاوش­های عقل عملی. قم: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
حلی، جعفر بن حسن (محقق). (1414ق). المسلک فی أصول الدین و الرسالة الماتعیة. تحقیق: رضا استادی. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
حلی، حسن بن یوسف (علامه). (1363ش (الف)). الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید. تحقیق: محسن بیدارفر. تهران: بیدار،.
حلی، حسن بن یوسف. (1363ش (ب)). أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت. تحقیق: محمد نجمی زنجانی. قم: شریف مرتضی.
حلی، حسن بن یوسف. (1365ش). الباب الحادی­عشر فی ما یجب علی البشر. تحقیق: مهدی محقق. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (1406ق). مبادئ الوصول إلی علم الأصول. تحقیق: عبدالحسین محمد علی البقال. قم: دار الأضواء.
حلی، حسن بن یوسف. (1412ق). القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة. تحقیق: حسون فارسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد. تحقیق و تعلیق: حسن حسن­زاده آملی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف. (1415ق). مناهج الیقین فی أصول الدین، تهران: دار الأسوه.
حلی، حسن بن یوسف. (1382ش). نهایة الوصول إلی علم الأصول. تحقیق: ابراهیم بهادری. قم: مؤسسه امام صادق.
حلی، حسن بن یوسف. (1386ش). معارج الفهم فی شرح النظم. تحقیق: عبدالحلیم حلبی. قم: دلیل ما.
حلی، حسن بن یوسف. (1419ق). نهایة المرام فی علم الکلام. تحقیق: فاضل عرفان. قم: مؤسسه امام صادق.
حلی، حسن بن یوسف (1426ق). تسلیک النفس إلی حظیرة القدس. تحقیق: فاطمه رمضانی. قم: مؤسسه امام صادق.
رازی، محمد بن عمر (فخر الدین). (1986م). الاربعین فی اصول الدین. تحقیق: احمد الحجازی السقا. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة.
رازی، محمد بن عمر (1411ق). المحصل. تحقیق: حسین اتای. عمان: دار الرازی.
رازی، محمد بن عمر. (1412ق). المحصول فی علم الأصول. تحقیق: طه جابر. بیروت: مؤسسة الرسالة.
سبزواری، هادی (حاجی). (1379ش). شرح المنظومة. تحقیق: حسن حسن­زادة آملی و مسعود طالبی. تهران: نشر ناب.
سیوری، مقداد بن عبدالله. (1405ق). إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین. تحقیق: سید مهدی رجائی. قم: انتشارات کتابخانه آیت الله نجفی مرعشی.
سیوری، مقداد بن عبدالله. (1420ق). الأنوار الجلالیة فی شرح الفصول النصیریة. تحقیق: على حاجى آبادى، عباس جلالى نیا. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
شهابی خراسانی، محمود (1387ش). رهبر خرد. قم: عصمت.
طباطبایی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، محمدحسین. (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، محمد بن حسن (الشیخ). (1400ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تحقیق: حسن سعید. تهران: کتابخانه چهلستون.
طوسی، محمد بن حسن. (1362ش). تمهید الأصول فی علم الکلام. تصحیح: عبدالحسین مشکوه­الدینی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
طوسی، محمد بن محمد (خواجه/ محقق). (1403ق). حل مشکلات الإشارات. بی­جا: دفتر نشر کتاب.
طوسی، محمد بن محمد. قواعد العقائد. تحقیق: علی حسن خازم. بیروت: دار الغربة.
غزالی، محمد. (1417ق). المستصفی فی علم الأصول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
فرانکِنا، ویلیام. (1392ش). فلسفة اخلاق. ترجمه: هادی صادقی. قم: طه.
فنایی، ابوالقاسم. (1384ش). دین در ترازوی اخلاق. تهران: صراط.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1388ق).  الکافی، تحقیق: علی­اکبر غفاری. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
گنسلر، هری. (1390ش). درآمدی بر فلسفه اخلاق معاصر. ترجمه: مهدی اخوان. تهران: علمی فرهنگی.
گیمارت، دَنیِل (1382ش). «تاریخ و عقاید معتزله»، ترجمه: حمید ملک­مکان. هفت آسمان، 20: 157-176.
لاک، جان. (1349ش). تحقیق دربارة فهم بشر. ترجمه: رضا زادة شفق. تهران: دهخدا.
مجلسی، محمدباقر. (2002م). بحار الأنوار الجامعة لدرر جوامع الأخبار للأئمة الأطهار. بیروت: دار الکتب العلمیة.
محمدی شیخی، قباد؛ جوادی، محسن. (1387ش). «معناشناسی حسن و قبح از دیدگاه عالمان مسلمان»، آینه معرفت، 16: 45-76.
مروارید، محمود؛ همتی مقدم، احمدرضا. (1389ش). خوبی، الزام اخلاقی و امر الهی: بررسی تطبیقی آرای آدامز و متفکران شیعه. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
همدانی، عبدالجبار. (1384ق). شرح الأصول الخمسة، تحقیق: عبدالکریم عثمان، قاهره: مکتبة وهبة.
همدانی، عبدالجبار. (1382ق). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. تحقیق: احمد فؤاد و ابراهیم مدکور. قاهره: المؤسسة المصریة.
Frank, Richard. (2007). M., “Elements in the development of the Teaching of al-Ashʿarī”, reprinted in Early Islamic Theology: The Mu'tazilites and al-Ash'arī, ed. Dimitri Gutas, pp. 141-190.
Moore, George. E. (1993). Principia Ethica, Cambridge UP.
Vasalou, Sophia. (2008). Moral Agents and Their Deserts: The Character of Mu'tazilite Ethics. New Jersey: Princeton University Press.
Shihadeh, Ayman. (2006). The Teleological Ethics of Fakhr al-Dīn al-Rāzī. Leiden and Boston: Brill.