جایگاه انتخاب عقلانی در افعال اختیاری انسان از دیدگاه صدرالمتألهین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
فاطمه صادق زاده قمصری
دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق (ع) تهران، ایران
10.30470/phm.2023.561238.2283
چکیده
ملاصدرا نفس ناطقه را دارای شئون ادراکی و اجرایی می‌داند. انسان می‌تواند در مسیر اندیشه تا عمل با حضور عقل عملی هنگام تزاحم‌هایی که احیاناً بین قوه ناطقه و سایر قوای نفس به وجود می‌آید انتخاب صحیح داشته باشد. این پژوهش قصد دارد با روشی توصیفی تحلیلی به تبیین انتخاب در آثار ملاصدرا بپردازد؛ انتخابی که تنها گاهی عقلانی است. صدرا برای تبیین حقیقت انتخاب عقلانی، به نقش‌هایی که عقل عملی می‌تواند در فرآیند فعل اختیاری ایفا کند توجه می‌کند. از نظر او عقل عملی با غلبه بر وهم در باره ادراکات تصوری تأمل می‌کند، گاهی آن‌ها را به عنوان امر نافع تأیید نمی‌کند؛ با ایستادگی در برابر برخی از شوق‌های حیوانی (شهوت و غضب) از تشدید آن‌ها جلوگیری می‌کند؛ امور جزئی را که خود به جواز، نیکویی و زیبایی آن‌‌ها حکم داده است با عزمی قاطع به صحنه عمل می‌آورد. در تمام مسیر یک فعل اختیاری، نفس پیوسته در حال انتخاب است. عقل عملی با ایفای کامل این نقش‌ها انتخاب عقلانی و خوب را محقق می‌سازد و برعکس با غیبت عقل عملی قطعاً انتخابی بد و عملی غیرانسانی شکل می‌گیرد. عمل انسان تنها هنگامی انسانی است که جزء علمی نفس، به فهمی عالمانه و عقلی برسد و این فهم را با عزمی قاطع که در ناحیه جزء عملی در پرتو عقلانیت عملی حاصل می‌شود همراه کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Place of Rational Choice in Human Voluntary Actions From the Point of View of Sadr ul Motealehin

نویسنده English

fatemeh Sadeqzadeh Qamsari
Associate Professor of Imam Sadiq University (peace be upon him). Department of Philosophy and Theology
چکیده English

Mulla Sadra considers the speaking soul to have perceptive and executive functions. The human soul can make the right choice in the path of thought to action with the presence of practical reason during conflicts that may arise between the speaking power and other powers of the soul. This research intends to explain the choice in Mulla Sadra's works with a descriptive and analytical method; a choice that is only sometimes rational. To explain the truth of rational choice, Sadra pays attention to the roles that practical reason can play in the process of optional action.

According to him, practical reason overcomes illusion and reflects on imaginary perceptions, sometimes it does not confirm them as useful; By standing against some animal passions (lust and anger), it prevents their aggravation; He carries out the minor matters that he himself has decreed to be permissible, good and beautiful, with resolute determination. All the way through an optional verb, the ego is continuously choosing. By fully fulfilling these roles, practical reason realizes a rational and good choice, and on the contrary, with the absence of practical reason, a bad and inhuman practical choice will definitely be formed. Human action is human only when the scientific part of the soul reaches a scientific and rational understanding and combines this understanding with a decisive determination that is achieved in the area of the practical part in the light of practical rationality.

کلیدواژه‌ها English

Scientific powers
Intense enthusiasm
lust and anger
Strong will
Practical wisdom
Rational choice
ابن­سینا، ابوعلی حسین بن عبدالله. (1403ق). الاشارات و التنبیهات، شرح نصیرالدین طوسی، شرح­الشرح قطب­الدین رازی. قم: دفتر نشر کتاب، چاپ اول
باقری نوع­پرست، خسرو. (1399). عاملیت انسان (رویکردی دینی و فلسفی). تهران: واکاوش، چاپ اول.
جمالی، مهدی. (1400). «بررسی نظریۀ انتخاب عقلانی از دیدگاه پوپر و صدرالمتألهین». تحقیقات بنیادین علوم اسلامی. شماره 25: ص27- 46
جوادی آملی، عبدالله. (1384الف). حق و تکلیف در اسلام. تحقیق و تنظیم: مصطفی خلیلی. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله. (1384ب). فطرت در قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج12. محقق: محمدرضا مصطفی­پور. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ سوم.
جوادی آملی، عبدالله. (1386). رحیق مختوم، ج9. محقق: حمید پارسانیا. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ سوم.
جوادی آملی، عبدالله. (1387). مبادی اخلاق در قرآن، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج10. محقق: حجۀالاسلام حسین شفیعی. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ ششم.
جوادی آملی، عبدالله. (13۸۸). تسنیم، ج9. محقق: حسن واعظی محمدی و حسین اشرفی. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ سوم.
جوادی آملی، عبدالله. (138۹الف). تسنیم، ج۲۰. محقق: مجید حیدری­فر و حسن جلیل­زاده. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ اول.
جوادی آملی، عبدالله. (1389ب). منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی. تحقیق و تنظیم: احمد واعظی. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ دوم.
جوادی، محسن. (۱۳۸۵). «نظریۀ ملاصدرا دربارۀ عقل عملی». خردنامۀ صدرا، شمارۀ ۴۳: صص۲۹- ۳۱.
ذبیحی، محمد؛ بداشتی، علی­الله؛ رای­زن، علی­نجات. (1389). «نقش علم و عمل در تکامل آدمی از نظر ملاصدرا». پژوهش­های فلسفی کلامی، شمارۀ 79: صص 9- 23.
رازی، قطب­الدین محمد بن محمد. (1403ق). محاکمات فی شرح الإشارات و التنبیهات. متن ابن­سینا، شرح نصیرالدین طوسی. قم: دفتر نشر کتاب.
رجایی، محمدحسین. (۱۳۹۷). «دیدگاه ملاصدرا دربارۀ عقل عملی و داوری آن بر اساس آموزه­های قرآن و حدیث».  آیین حکمت، شمارۀ ۳۵: صص ۳۵- ۵۷.
شریفی، احمدحسین. (1396). «بررسی مدل صدرایی گزینش عقلانی به­عنوان روشی برای تبیین کنش­های انسانی. معرفت فرهنگی اجتماعی، شمارۀ 33، صص 25-40.
شکر، عبدالعلی. (1385). «نقش و جایگاه عقل عملی در آثار صدرالمتألهین». خردنامۀ صدرا. شمارۀ 44: صص32-40.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1381الف). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، جلد ششم. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ احمد احمدی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1381ب). المبدأ و المعاد فی االحکمة المتعالیة. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ محمد ذبیحی و جعفر شاه­نظری. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1382الف). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، جلد نهم. به ضمیمۀ تعلیقات سبزواری؛ تصحیح، تحقیق و مقدمۀ رضا اکبریان. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1382ب).  شرح و تعلیقۀ صدرالمتألهین بر الهیات شفا شیخ­الرئیس ابوعلی حسین ابن­سینا. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ دکتر نجفقلی حبیبی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1383). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة، جلد هشتم. به ضمیمۀ تعلیقات سبزواری؛ تصحیح، تحقیق و مقدمۀ علی­اکبر رشاد. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1386). مفاتیح الغیب. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ نجفقلی حبیبی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1389الف). تفسیر القرآن الکریم 6، سورة السجدة الحدید. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ دکتر محسن پیشوایی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1389ب). تفسیر القرآن الکریم 7، سورة یس. تصحیح، تحقیق و مقدمۀ سیدصدرالدین طاهری. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.
طباطبایی، محمد حسین. (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
عباسی حسین­آبادی، حسن. (1398). «بررسی نسبت نظر و عمل ابن­سینا در مقایسه با ارسطو». تأملات فلسفی، شمارۀ 22: صص 295-321.
غزالی، ابوحامد محمد. (1420ق/1999م). إحیاء علوم­الدین. مقدمه و ارجاعات صدقی محمد جمیل­العطار. بیروت: دارالفکر، چاپ اول.
کلینی، ابو جعفر بن محمد بن یعقوب. (1363).  الاصول من الکافی. تصحیح علی­اکبر غفاری. تهران: دار­الکتب­ الاسلامی.
مطهری، مرتضی. (1389). مجموعه آثار. قم: صدرا، چاپ چهاردهم.
میرهادی، سیدمهدی. (1397). «فلسفۀ عمل در حکمت متعالیه». حکمت معاصر، شمارۀ 26: صص29- 44.
نجف­زاده، علیرضا. (1390). «نظریۀ فلاسفه دربارۀ چیستی و کارکرد عقل عملی». مطالعات اسلامی، فلسفه و کلام، شمارۀ 87: صص141- 164.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (1403ق). شرح الإشارات و التنبیهات. شرح­الشرح قطب­الدین رازی. قم: دفتر نشر کتاب.
وفائیان، محمدحسین؛ فرامرز قراملکی، احد. (1396). «تحلیل وجود شناختی فرآیند صدور فعل از منظر ابن­سینا و صدرالمتألهین». پژوهش­های هستی­شناختی، شمارۀ 11: صص1- 23.