مقایسه اقانیم ثلاث و مراتب هستی از دیدگاه فلوطین و ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد جواد شمس 1
سیده فاطمه بابایی 2
1 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین
2 کارشناسی ارشد دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین
10.30470/phm.2024.554729.2223
چکیده
سوال برانگیز‌ترین مسئله‌ای که در طول سده‌های مختلف ذهن انسان‌ها را به خود مشغول کرده این است که موجودات متکثر با چه ترتیبی پا به عرصه هستی گزارده‌اند و آیا شکل‌گیری عالم به نحو صدفه و اتفاق بوده یا براساس سلسله مراتبی خاص؟ و پاسخگویی به چگونگی پیدایش مراتب هستی یکی از نخستین دغدغه‌های هر فیلسوفی است. فلوطین یکی از فیلسوفان یونان بوده که برای بیان مراتب هستی اصطلاح اقانیم را به کار برده است. اقانیم جمع اقنوم است که آن را به جوهر و اصل معنا کرده‌اند و نقشی اساسی در فلسفه فلوطین دارد در دیدگاه او سه اقنوم اصلی مطرح شده که عبارتند از: احد، عقل و نفس که به ترتیب نخستین مراتب عالم را تشکیل می‌دهند. ملاصدرا نیز در بیان مراتب هستی به این سه مرتبه تصریح کرده است؛ لیکن علی‌رغم وجود شباهت‌های بسیار، تفاوت‌های چشمگیری با دیدگاه فلوطین دارد. در واقع شباهت این دو نظریه تنها در چهارچوب آنهاست اما در احکام هر مرتبه تفاوت‌های بی‌شماری دیده می‌شود. ملاصدرا با اشراف کاملی که به دیدگاه فلوطین داشته این دیدگاه را پرورانده و به تکامل رسانده و از آن نظریه‌ای بدیع ساخته است حال ما در نوشتار حاضر که با روش توصیفی و تحلیلی گردآوری شده برآنیم ضمن بیان مراتب هستی از دیدگاه هر دو فیلسوف و بررسی دقیق موارد مشابه و متفاوت احکام هر مرتبه، منحصر به فرد بودن دیدگاه صدرا را به اثبات رسانیم.
کلیدواژه‌ها
فلوطین
ملاصدرا
احد
عقل
نفس
ماده
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Investigation of The Three Hypostases and Universe Levels in Viewpoint of Plotinus and Mulla Sadra

نویسندگان English

Mohammad javad Shams 1
seyedeh fatemeh babaee 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University (IKIU), Qazvin
2 Master's degreeof Imam Khomeini International University, Iran
چکیده English

The most challenging issue in different decades engaging human beings' mind is the order the multiple creatures have come to the universe, and if the formation of the universe occurred coincidentally and haphazardly or specific chain. Answering questions about the how-ness of the arrival of universe levels is the utmost concern of a philosopher. Plotinus is one of Greek philosophers to use hypostases for explanation of universe levels. Hypostases, plural form of hypostasis, is meant as essence and base, and has a major role in Plotinus's philosophy. In his viewpoint, three hypostases are introduced including 'the One' (or, equivalently, 'the Good'), Intellect, and Soul, which respectively constitute the first levels of universe. Mulla Sadra has also clarified these levels in explaining levels of universe; however, there are significant differences in spite of similarities. The only similarity between the two theories ahead is the framework, and differences are noticed in the decrees. Fully aware of Plotinus's philosophy, Mulla Sadra developed and completed Plotinus's vision and turned it into a novel theory. The present study is aimed at illustrating uniqueness of Mulla Sadra's vision along with elaborating the two philosophers' viewpoints and the similarity and difference in their decrees, through a descriptive and analytical method.

کلیدواژه‌ها English

Plotinus
Mulla Sadra
the One
intellect
soul
matter
-ابن­ندیم، محمد. (1350). الفهرست، به کوشش رضا تجدد. تهران: انتشارات اساطیر، چاپ اول.
- پورجوادی، نصرالله. (1364). درآمدی بر فلسفۀ فلوطین. تهران: انجمن فلسفۀ ایران، چاپ اول.
- جامی، عبدالرحمن. (1370).  نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
- جوادی­آملی، عبدالله. (1375). رحیق مختوم؛ شرح حکمت متعالیه. قم: انتشارات اسراء، چاپ اول.
- حیدرپور کیائی، اسدالله. (1393). «احد و ویژگی­های آن در نظام فکری فلوطین». فلسفۀ دین، دورۀ 11 (شمارۀ 2): 325-348.
- دهقان طرزه، محمد، شمشیری، محمد رضا. (1396). «پژوهشی در مورد حقیقت اقنوم احد در دیدگاه فلوطین». پژوهش­های اعتقادی کلامی، دوره 7 (شمارۀ 28): 119-144.
- رازی، محمد بن زکریا. (1402). رسائل فلسفیه. بیروت.
- رحیمیان، سعید. (1380). «صدرالمتالهین و اثولوجیا». خردنامه صدرا، (شماره25): 35-44.
-رحیمیان، سعید. (1379). ویژگی­های فیض و فاعلیت وجودی در حکمت متعالیه صدرالمتالهین»، خردنامه صدرا، (شماره 22): 18-26.
- رحیمیان، سعید. (1381). فیض و فاعلیت وجودی از فلوطین تا ملاصدرا. قم: بوستان کتاب، چاپ اول.
- سلیمانی، فاطمه.(1383). «بررسی مقایسه­ای چگونگی پیدایش عالم در آراء افلوطین و ملاصدرا»، دو فصلنامه حکمت  سینوی، (شمارۀ 26 و 27): 54-85.
- شرف، شرف الدین خراسانی. (1373). «اتحاد عاقل و معقول»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد ششم، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول.
- شرف، شرف الدین خراسانی. (1373). «اثولوجیا»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد ششم، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، چاپ اول.
-شرف، شرف الدین خراسانی.(1385).«افلوطین»، دایره المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (بی­تا). التعلیقه علی الحکمه الاشراق (شرح حکمه الاشراق قطب الدین شیرازی). قم: انتشارات بیدار، چاپ اول.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (1981م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (بی­تا). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، 9جلد. قم: انتشارات مصطفوی، چاپ دوم.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1410ق). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه،9 جلد. بیروت: دار احیاء التراث.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1383ق). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، 9جلد. بیروت: دار احیاء التراث.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1388). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، ترجمه محمد خواجوی. (جلد7) .تهران: انتشارات مولی، چاپ اول.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (1383)،  الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، ترجمه محمد خواجوی، (جلد 6). تهران: لنتشارات مولی.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1382). الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، تصحیح جلال الدین آشتیانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ نهم.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1360). الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، تصحیح جلال الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (1362). المشاعر، تصحیح هانری کربن. تهران: انتشارات طهوری، چاپ دوم.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1381). رسالة زاد المسافر، تحقیق سید جلال الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب، چاپ سوم.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1378). رساله فی الحدوث العالم، به کوشش سید حسین موسویان. تهران: بنیاد حکمت صدرا.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1362). مبدأ و معاد، ترجمه اردکانی، تصحیح عبدالله نورانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی.(1375). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تحقیق و تصحیح حامد ناجی اصفهانی. تهران: حکمت.
- صدرالمتألهین، محمد ابراهیم شیرازی. (1363). مفاتیح الغیب، ترجمه محمد خواجوی. تهران: مؤسسه مطالعات تحقیقات فرهنگی.
- ضیاء نور، فضل الله. (1369). وحدت وجود. تهران: زوبار، چاپ اول.
- طباطبایی، سید محمد حسین. (1378). نهایه الحکمه، تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، جلد چهارم، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
- غفاری، سید محمد خالد. (1380). فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق . تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
- فرفوریوس.(1363). "زندگی افلوطین و ترتیب و توالی رساله هایش"، ترجمه اسماعیل سعادت، معارف، (شماره 2): 25-58.
- فلوطین.(1378ش). اثولوجیا، مترجم عربی ابن ناعمه حمصی، مترجم و شارح فارسی حسن ملکشاهی. تهران: انتشارات سروش، چاپ اول.
- فلوطین.(1366). دورۀ آثار فلوطین، ترجمه محمد حسن لطفی، جلد اول و دوم. تهران: خوارزمی، چاپ اول،.
-کاپلستون، فردریک. (1368). تاریخ فلسفه، جلال الدین مجتبوی، جلد اول. تهران: انتشارات سروش چاپ دوم.
- یزدان پناه، یدالله.(1388). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: موسسه آموزشی و پزوهشی امام خمینی، چاپ اول.
- یاسپرس، کارل. (1363ش). فلوطین، ترجمه محمد حسن لطفی. تهران: انتشارات خوارزمی.
-Corrigan, Kevin.(2005). Reading Plotinus, A Practical Introduction to Neoplatonism.
Indiana: Purdu University Press.
- Kelli,J.N.D. (1968). Earley Christian Doctrine,London: HARPER & ROW, PUBLISHERS .