نقد کاشفیت ذاتی قطع از نظرگاه امام خمینی (ره) مبتنی بر نظریه یقین خطاپذیر ملاصدرا ( رویکرد معرفت‌شناختی )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیات علمی گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه بزرگمهر قائنات
2 استادیار دانشگاه بزرگمهر قائنات
چکیده
قطع و یقین هردو در اندیشه مشهور فقها و اصولیین از طرفی و فیلسوفان مسلمان از طرف دیگر به مثابه یک کیف نفسانی تلقی شده اند که میتواند برخوردار از ویژگی هایی چون جازم بودن، ثبات، الزام آوری طبق موءدای آن و همچنین کاشفیت از واقع باشد؛ امام خمینی به عنوان فقیه، اصولی و فیلسوف برجسته که پیرو و حامل مشرب اندیشه صدرایی نیز شناخته می شود تاملی جدی در مفهوم حجیت و کاشفیت ذاتی قطع دارد و آن را قابل پذیرش و دفاع نمی داند. فارغ از بحث های اصولی و ملاحظات فلسفی محض در باب ماهیت یقین، به نظر می رسد که یک رویکرد و تفسیر معرفت شناختی نسبت به دو مقوله قطع اصولی و یقین فلسفی و نحوه تلائم و ارتباط بین این دو و همچنین عناصر ملازم با آنها نهفته است. اگر یکی از ویژگی های نظام معرفت شناختی ملاصدرا را ذومراتب و تشکیکی بودن مفاهیم بر محوریت اصالت وجود بدانیم لاجرم متعلقات و مسائل شناختی این نظام مثل یقین نیز مشکک خواهد شد و در آنجاست که میتوان از طیفی مرتبه پذیر چون امر یقینی و بیشتر یقینی یا یقین کامل و ناقص و همچنین قطع و یقین خطاپذیر و خطاناپذیر و همچنین خالی از صفات ذاتی و ضروری و تطابق با واقع در سویه اصولی و فلسفی سخن به میان آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

نقد کاشفیت ذاتی قطع از نظرگاه امام خمینی (ره) مبتنی بر نظریه یقین خطاپذیر ملاصدرا ( رویکرد معرفت‌شناختی )

نویسندگان English

morteza keshavarzi valdani 1
ALI MOHAMADIAN 2
1 عضو هیات علمی گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه بزرگمهر قائنات
2 phd
چکیده English

قطع و یقین هردو در اندیشه مشهور فقها و اصولیین از طرفی و فیلسوفان مسلمان از طرف دیگر به مثابه یک کیف نفسانی تلقی شده اند که میتواند برخوردار از ویژگی هایی چون جازم بودن، ثبات، الزام آوری طبق موءدای آن و همچنین کاشفیت از واقع باشد؛ امام خمینی به عنوان فقیه، اصولی و فیلسوف برجسته که پیرو و حامل مشرب اندیشه صدرایی نیز شناخته می شود تاملی جدی در مفهوم حجیت و کاشفیت ذاتی قطع دارد و آن را قابل پذیرش و دفاع نمی داند. فارغ از بحث های اصولی و ملاحظات فلسفی محض در باب ماهیت یقین، به نظر می رسد که یک رویکرد و تفسیر معرفت شناختی نسبت به دو مقوله قطع اصولی و یقین فلسفی و نحوه تلائم و ارتباط بین این دو و همچنین عناصر ملازم با آنها نهفته است. اگر یکی از ویژگی های نظام معرفت شناختی ملاصدرا را ذومراتب و تشکیکی بودن مفاهیم بر محوریت اصالت وجود بدانیم لاجرم متعلقات و مسائل شناختی این نظام مثل یقین نیز مشکک خواهد شد و در آنجاست که میتوان از طیفی مرتبه پذیر چون امر یقینی و بیشتر یقینی یا یقین کامل و ناقص و همچنین قطع و یقین خطاپذیر و خطاناپذیر و همچنین خالی از صفات ذاتی و ضروری و تطابق با واقع در سویه اصولی و فلسفی سخن به میان آورد.

کلیدواژه‌ها English

امام خمینی
قطع
کاشفیت
یقین
ملاصدرا
معرفت شناختی
آئودی، رابرت. (1394). معرفت­شناسی، ترجمۀ علی­اکبر احمدی. تهران : مرکز پژوهشی فرهنگ و مطالعات اسلامی.
آشتیانی، سیدجلال­الدین. (1380). شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ چهارم.
آل فقیه ، ناجی طالب (1421ق) ، دروس فی علم الاصول ، بیروت : دارالهداه المیامین.
آلوسی ، محمود بن عبدالله (1415ق) ، روح المعانی ، بیروت : دارالکتب العلمیه و منشورات محمد علی بیضون ، چاپ اول .
آملی، میرزاهاشم. (1395). مجمع­الافکار و مطرح­الانظار. قم: نشر علمی.
آهنگران، محمدرسول. (1390). «تحکیم و تکمیل دیدگاه امام خمینی در نقد حجیت ذاتی قطع». فصلنامۀ مطالعات اسلامی. شماره 86 ، 9-32.
ابن سینا (1375ق) ، الشفاء المنطق کتاب البرهان ، تحقیق ابوالعلا عفیفی ، قاهره .
ابن فارس ، احمد (1404) ، معجم مقاییس اللغه ، قم : انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم .
ابن عربی ، محمد بن علی محی الدین (بی تا )، فتوحات مکیه ، دار احیا التراث العربی ، بیروت: بی تا.
ابن منظور ، ابوالفضل جمال الدین مکرم (1414)، لسان العرب ، بیروت : دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
اجتهادی ، محمد علی (1400)، نهایه المامول فی شرح کفایه الاصول ، قم : دارالنشر.
 
اردبیلی، عبدالغنی. (1392). تقریرات فلسفۀ امام خمینی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
اصفهانی ، محمد حسین (1429)، نهایه الدرایه ، بیروت : موسسه آل البیت.  
اصغری ، عبدالله (1383)، اوضح الشروح فی فرائد الاصول ، قم : نشر قیام.
انصاری ، خواجه عبدالله (1417)، منازل السائرین ، قم : دارالعلم.
پاشایی ، محمد جواد ، رهیافتی هستی شناسانه به علم حضوری ، از نگاه صدرالمتالهین ، دو فصلنامه علمی پژوهشی تاملات فلسفی دانشگاه زنجان ، سال نهم ، شماره 23 ، پاییز و زمستان 1398، 225-246.
تقوی اشتهاردی ، حسین (1418)، تنقیح الاصول تقریرات درس امام خمینی ، تهران : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
حسین زاده ، محمد (1396)، معرفت چیستی و امکان و عقلانیت ، قم : مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
حسین زاده ، محمد ، بررسی انتقادی تفسیر آقا علی مدرس و تابعان از نظریه اصالت وجود ملاصدرا ، دو فصلنامه علمی پژوهشی تاملات فلسفی دانشگاه زنجان ، سال دهم ، شماره 25 ، پاییز و زمستان 1399، 183-208.
حسینی شیرازی ، سید صادق (1427) ، بیان الاصول ، قم :  دار الانصار.
خمینی ، سید روح الله (1392) ، شرح حدیث جنود عقل و جهل ، تهران : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
_______________ (1379)، صحیفه امام ، تهران : موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی.
_______________،(1378)چهل حدیث ( اربعین حدیث )، تهران : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ، چاپ هفدهم.
_______________،(1415) انوار الهدایه فی التعلیق علی الکفایه ، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
 
خمینی ، سید مصطفی (1418)، تحریرات فی الاصول ، قم : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خسرو پناه ، عبد الحسین ؛ پناهی آزاد ، حسن (1388)، نظام معرفت شناسی صدرایی ، تهران : پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جوادی آملی ، عبدالله (1389)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی ، قم : نشر اسراء.
جوادی آملی ، عبدالله (1393) ، رحیق مختوم شرح حکمت متعالیه ، ویراست حمید پارسا نیا ، قم : نشر اسراء.
خراسانی ، محمد کاظم (1410)، درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد ، تهران : موسسه الطبع و النشر التابعه للوزاره الثقافه و الارشاد الاسلامی.
ذهنی ، محمد جواد (1380)، تحریر الفصول فی شرح الکفایه الاصول ، قم : موسسه الامام المنتظر.
سبحانی ، جعفر (1423)، تهذیب الاصول تقریرات ابحاث الاستاذ المعظم و العلامه الافخم آیت الله العظمی السید روح الله موسوی الخمینی ، تهران : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
سبزواری ، حاج ملا هادی(1422) ، شرح المنظومه ، قم : نشر ناب.
سیستانی ، سید علی (1414)، الرافد فی العلم الاصول ، تقریرات قطیفی ، قم : لیتوگرافی حمید.
 
سهروردی ، شهاب الدین یحیی بن حبش (1380)، مجموعه مصنفات ، تهران : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شیخ انصاری ، مرتضی (1416)، فرائد الاصول ، قم : موسسه النشر الاسلامی.
 
­­ شیرازی ، صدر المتالهین محمد بن ابراهیم (1360)، شواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه ، تهران : مرکز نشر دانشگاهی.
_______________________(1382)، شواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه ، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
_______________________(1366)، تفسیر القرآن کریم، قم : نشر بیدار.
_______________________ (1354)، المبدا و المعاد ، تهران : انجمن حکمت و فلسفه.
_______________________ (1368)، حکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه ، قم : مکتبه المصطفوی.
_______________________(1375)،مجموعه رسائل فلسفی ، تهران : انتشارات حکمت.
_______________________(1363)،المشاعر ، تهران :کتابخانه طهوری.
صلواتی ، عبدالله (1397)، یقین به مثابه ظهور وجود در فلسفه صدرایی ، دوفصلنامه پژوهش های هستی شناختی ،سال هفتم ، شماره 14 ، 83-103.
طباطبایی ، محمد حسین (1379)، اصول فلسفه و روش رئالیسم ، تهران : نشر صدرا.
_____________ (بی تا )، حاشیه الکفایه ، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طبرسی ، فضل بن حسن (1408)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، بیروت : دارالمعرفه.
فارابی ، محمد بن محمد (1408)،  المنطقیات للفارابی ، تحقیق محمد تقی دانش پژوه  و محمود مرعشی ، قم : کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
فیومرتون ، ریچارد (1393)، معرفت شناسی فلسفه انضمامی ، با ترجمه جلال پیکانی ، تهران : نشر حکمت.
قطب الدین رازی ، محمد بن محمد (بی تا)، شروح الشمسیه ، بیروت قم : مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
غفاری ، حسین (1399)، مازیار ، امیر ، اصول فلسفه اسلامی  تقریری نوین معرفت شناسی در فلسفه اسلامی ، تهران : انتشارات حکمت.  
کشفی ، عبدالرسول (1385)، دسته بندی نظریه های توجیه معرفت شناختی ، پژوهشنامه فلسفه دین نامه حکمت ، شماره 8 ، 65-87.
مصباح یزدی ، محمد تقی(1372) ، آموزش فلسفه ، قم : مرکز چاپ و انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی.
مظفر ، محمدرضا (1387)، اصول الفقه ، قم : مرکز الطباعه و النشر .
مکارم شیرازی ، ناصر (1428)، انوار الاصول ، قم : مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع).
مصطفوی ، سید حسن (1402)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم ، تهران : مرکز الکتاب للترجمه و النشر.
منتظری ، حسینعلی (1379)، بخشی از خاطرات ، قم: چاپ اول .
وفاییان ، محمد حسین ، تبیین آثار تشکیک پذیری معرفت در حکمت متعالیه در گستره تعریف فلسفه ، نظریه صدق و زبان شناسی ، دو فصلنامه علمی پژوهشی تاملات فلسفی دانشگاه زنجان ، سال ششم ، شماره 17 ، پاییز و زمستان 1395، 217-237.
یزدی ، عبدالله بن شهاب الدین بن الحسین (1421)، الحاشیه علی تهذیب المنطق للتفتازانی ، قم : موسسه النشر الاسلامی.
Baron Reed /Stanford Encyclopedia of Philosophy/ Certainty /https://plato.stanford.edu/entries/certainty/ first published Sat Feb 2, 2008; substantive revision Mon Feb 21, 2022
Wittgenstein Ludwig ,on certainty,edited by G.E.M. Anscombe and Go Ho Von wright,translated by denis paul and G.E.M. Anscombe ,basil Blackwell oxford,1969