مسائل علم بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
علی بابایی
دانشگاه تبریز، دانشکده الهیات، گروه فلسفه و کلام اسلامی
10.30470/phm.2024.2012925.2457
چکیده
تحولِ حکمتِ صدرایی در سه مرتبه‌ی نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و اصالتِ وجودِ وحدت شخصی محرز است؛ ما در این مقاله تغییر و تحول‌های روی‌داده در چند مبحثِ مهمِ علم را مورد بررسی قرار می‌دهیم که عبارتند از: «تفکیک یا عدم تفکیک میان وجود ذهنی و علم»، «مسائل و معضلاتِ وجود ذهنی»، «رابطه‌ی نفس و قوایِ آن»، «قیامِ صور به نفس» و «تفاوت در ترتیبِ معلومِ بالذات و معلومِ بالعرض». بر مبنای سیر اول، یعنی در نگاهِ ماهوی، چندان میانِ وجود ذهنی و علم تفاوت قایل نشده‌اند؛ اما در سیر دوم این تفکیک انجام می‌گیرد و در نتیجه معضلاتِ مرتبط با وجود ذهنی و علم از هم تفکیک پیدا می‌کند و در نتیجه از خلط مباحث جلوگیری می‌شود. لازمه‌ی سخن قبلی این است که برخلافِ وجود ذهنی، علم امری نفسی است نه قیاسی. نوعِ پاسخ به اشکالاتی که در بابِ وجود ذهنی مطرح می‌شود در دو سیر تفاوت مهمی پیدا می‌کند؛ در سیر اول از تفاوت گذاشتن میان حمل اولی ذاتی با حمل شایع صناعی این امر محقق می‌شود حال آن‌که به اقتضای سیر دوم با حملِ حقیقت و رقیقت این امر صورت می‌گیرد؛ و در سیر سوم حملِ میانِ موضوعات و محمولات حملِ ظاهر و مظهر است؛ از این‌رو بر مبنای این حمل باید به موضوع نظر شود؛ باز به اقتضای سیر اول، به جای تعبیرِ قوا، تعبیرِ مراتب و در سیر سوم تعبیر شئون به کار می‌رود. همچنین ترتیب معلوم: معلومِ بالذات، بالعرض، و بالعرضِ بالعرض) بر حسبِ سه مرتبه تحول‌های بنیادینی تجربه کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها
علم
اصالت ماهیت
اصالت وجود وحدت تشکیکی
اصالت وجود وحدت شخصی
ملاصدرا
موضوعات

عنوان مقاله English

The Issues of Science according to the Three Philosophical Journeys of Mulla Sadra

نویسنده English

ali babaei
Tabriz University, Faculty of Theology, Department of Islamic Philosophy and Theology
چکیده English

Mulla Sadra has experienced three philosophical journeys: the originality of nature, the originality of existence of gradational oneness and the originality of existence of personal oneness. In this article, we analyze the evolutions that have occurred in several important issues of science, which include: "Separation or non-separation between mental existence and science", "issues and problems of mental existence", "the relationship between the soul and its faculties", "the erect estance of forms to soul" and "difference in the stages of known-by-essence and known-by-other. According to the first journey, there is no obvious difference between the mental existence and science, but according to the second journey, there is difference between them and they are not the same. The requirement for this is that unlike mental existence, science is an affair that related to soul, and it is not analogical. The type of answer to the problems that are raised about the mental existence has an important difference in the two journeys. In the first journey, this is achieved by differentiating between the primary and essential predication and common technical predication, but according to the second journey it is achieved by reality and delicacy and according to the third journey, it is achieved by outward and epiphantic form. According to the first journey, instead of faculties, stages can be stated, and according to the last journey, manifestation can be stated. Also, the design of known (known-by-essence, known-by-other and known-by-other-by-other) has experienced fundamental evolutions in terms of three journeys.

کلیدواژه‌ها English

The Originality of Nature
The Originality of Existence of Gradational Oneness
The Originality of Existence of Personal Oneness
lghwnvh
1. ابراهیمی دینانی، غلام حسین. (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفۀ اسلامی، ج۲. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
2. ابن­سینا، حسین بن عبد الله. (1953). النفس و بقائها و معادها (رسائل إبن­سینا (استانبول)، استانبول: مطبعه ابراهیم خروز، استانبول.
3. ابن­عربى، محیى الدین. (بی­تا). الفتوحات المکیة (اربع مجلدات). بیروت: دارالصادر.
4. آشتیانی، جلال­الدین. (1378). شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
5. آشتیانی، جلال­الدین. (1360). در حاشیۀ تصحیح الشواهد الربوبیه صدر الدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
6. آشتیانی، مهدی. (1390). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری. قم: المؤتمر العلامة الآشتیانی (ره)، زهیر.
7. الهی قمشه‌ای، مهدی. (1363). حکمت الهی عام و خاص. تهران: اسلامی.
8. بابایی، علی. (1399). «حق­تعالی تنها جوهر هستی سیر تحول جوهر و عرض بر مبنای سه مرتبۀ سیر فلسفی ملاصدرا». فصلنامۀ اندیشۀ دینی دانشگاه شیراز: 20(75), 1-20. doi: 10.22099/jrt.2020.5711
9. بابایی، علی. (1402). «تحولات علم بر مبنای سه سیر فلسفی؛ نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و وحدت شخصی». مجلۀ پژوهش­های فلسفی. (44)17: 108-129.
10. بابایی، علی. (1402). «موضوعات علم بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا. جستارهایی در فلسفه و کلام ., 55(1) 35-55.
11. بابایی، علی؛ موسوی، سیدمختار. (1400). «مسألۀ زمان در سه مرتبۀ سیر فلسفی صدرالمتألهین». معرفت فلسفی. سال نوزدهم، شمارۀ اول، پیاپی 73: 49ـ64..
12. بابایی، علی؛ موسوی، سیدمختار. (1401). «سه مرتبۀ حرکت بر مبنای سه سیر فلسفی ملاصدرا: حرکت طبیعی، حرکت جوهری، تجدد امثال». مجلۀ پژوهش­های فلسفی (دانشگاه تبریز), 16(38), 119-153. doi: 10.22034/jpiut.2021.45165.278
13.  سعادتمند، مهدی؛ بابایی، علی. (1402). «تحول تجرید ادراکی در سه سیر فلسفی؛ نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و وحدت شخصی». فلسفه و کلام اسلامی56(1), 97-113. 
14. جوادی آملی، عبدالله. (1386). رحیق مختوم، ج4. قم: نشر اسراء.
1. جوادی آملی، عبدالله. (1394). رحیق مختوم، ج14. قم: نشر اسراء.
2. جوادی آملی، عبدالله. (1395). رحیق مختوم، ج17. قم: نشر اسراء.
3. جوادی آملی، عبدالله. (1395). رحیق مختوم، ج10. قم: نشر اسراء.
4. جوادی آملی، عبدالله. (1396). رحیق مختوم، ج19. قم: نشر اسراء.
5. حسن­زاده آملی، حسن. (1387). شرح فارسی الأسفار الأربعة. قم: بوستان کتاب.
6. حسین­زاده، محمد. (1396). «تحول حمل در فلسفۀ اصالت وجود». دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی حکمت صدرایی. 6(1): 65-74.
7. رضانژاد، غلام حسین. (1387). مشاهد الألوهیة. قم: آیت اشراق.
8. زنوزی، علی بن عبدالله. (1378). تعلیقات الاسفار (مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقا علی مدرس طهرانی). تهران: اطلاعات.
9. سبزواری، محمد بن ابراهیم. (1360). تعلیقات بر الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
10. سعیدی­مهر، محمد. (1393). «وجود ذهنی و حقیقت علم؛ تفسیری تجزیه­گرا از دیدگاه ملاصدرا». دوفصلنامۀ علمی-پژوهشی حکمت صدرایی 3(1): 109-123.
11. شجاری، مرتضی. (1387). تفاوت علم و وجود ذهنی در معرفت‌شناسی ملاصدرا و بررسی نتایج آن. آینه معرفت, 8(1), -.
12. شیروانی، علی. (1377). شرح مصطلحات فلسفی بدایة الحکمة و نهایة الحکمة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
13. صمدی آملی، داوود. (1386). شرح نهایة الحکمة (صمدی). قم: قائم آل محمد (عج).
14. طباطبایى، محمدحسین. (1416). نهایة الحکمة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
15.  عبودیت، عبدالرسول .(1387). درآمدی بر نظام حکمت صدرایی، ج2. تهران: سمت.
16. الکیلانى، ناصر بن الحسن الحسینى. (1428). حِکَم الفصوص و حِکَم الفتوحات. قاهره: دار الآفاق العربیة.
17. مصباح، محمدتقی. (1366). آموزش فلسفه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
18. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
19. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
20. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
21. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
22. ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1382). شرح و تعلیقه صدر المتألهین بر الهیات شفا (ملاصدرا). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
23. یزدانی، محمد؛ قاسمی، اعظم؛ ذکیانی، غلامرضا. (1398). «نقد تمایز علم از وجود ذهنی در معرفت­شناسی صدرایی». جاویدان خرد 16(35): 233-261.