راهکاره‌های حل تعارض ضرورت علّی و اراده آزاد بر اساس مبانی فلسفی علامه طباطبائی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد تاجیک جوبه 1
سید احمد فاضلی 2
1 فلسفه اخلاق، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، شهر قم
2 استادیار گروه فلسفه اخلاق دانشگاه قم
10.30470/phm.2023.558986.2249
چکیده
رابطه ضروری میان علت تامه و معلول امری پذیرفته شده در سنت فلسفه اسلامی است. در این میان اطلاق این اصل و ورود آن بر عالم انسانی موجب تقابل ضرورت علی با آزادی اراده است. برخی آزادی اراده، که قوام آن به امکان انتخاب میان فعل و ترک است، را با ضرورت علّی در تنافی می‌بینند و ضرورت را ‌هم‌معنای جبر ‌می‌دانند، اما در مقابل فلاسفه این مدعا را نپذیرفته‌اند، در این نوشتار تلاش می‌شود تا پاسخ‌های علامه طباطبائی به این مشکل را مورد بررسی قرار دهیم. راهکار اول ایشان تبیین نسبت امکانی اراده در ارتباط با انسان و نسبت ضروری آن در ارتباط با علت تامه است؛ راهکار دیگر ایشان تبدیل تقابل اختیار و جبر به تقابل اختیار و اضطرار است که در این صورت تنافی میان ضرورت و آزادی اراده رفع می‌شود و در نهایت با کاربست نظریه اعتباریات و ضرورت اعتباری، آزادی اراده را در عین پایبندی به ضرورت علّی نشان می‌دهند.
کلیدواژه‌ها
ضرورت علی
اختیار
جبر
اضطرار
نظریه اعتباریات
اعتبار وجوب
موضوعات

عنوان مقاله English

Solutions to resolve the conflict between causal determinism and free will based on the philosophical foundations of Allameh Tabatabai

نویسندگان English

Mohammad Tajik Joobeh 1
Ahmad fazeli 2
1 Graduated from P.hd in Moral Philosophy in Qom University
2 Qom University
چکیده English

The necessary relationship between the cause and the effect is accepted in the tradition of Islamic philosophy. In the meantime, the application of this principle and its entry into the human world causes the confrontation of causal necessity with freedom of will. Some see the freedom of the will, which is the ability to choose, in conflict with causal necessity and consider the necessity to be synonymous with predestination. on the other hand, philosophers have not accepted this claim. In this article, an attempt is made to examine Allameh Tabatabai's answers to this problem. His first solution is to explain the contingency of will in relation to human beings and its necessity in relation to the Sufficient cause; His other solution is to turn the opposition of free will and determinism into the opposition of free will and necessity, In this case, the conflict between necessity and freedom of will is resolved, and finally, by applying the theory of Itibariyat and Itebari necessity, they show freedom of will while adhering to causal necessity.

کلیدواژه‌ها English

Causal necessity
volition
determinism
Itibariyat theory
ابن سینا, ح. ب. ع. ا. عیون الحکمه (ع. ا. بدوی(:دارالقلم، (1359ش).‏
بطحایی, س. ح., خیدانی, ل., فلاحی, ا. ح., & آقا جانی قناد, م. ر. (2020). بررسی تطبیقی جبر و اختیار از دیدگاه لایب‌نیتس و علامه طباطبایی. مجله علمی, 17(2), 317–342
خمینی, سبحانی تبریزی, ج. لب الاثر فی الجبر و القدر-الامر بین الامرین. قم: مؤسسة الإمام الصادق ع،(1377ش). ‏
الرازی, ق. ا., الباغنوى. الهیات المحاکمات مع تعلیقات الباغنوى‏. تهران - ایران: میراث مکتوب. (1381).
رازى, ف. لوامع البینات شرح أسماء الله تعالى و الصفات‏. قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة(1406ق).
رازى, ف. تفسیر مفاتیح الغیب‏. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏، (1420ق).
رحیمیان, ع. مسأله اختیار: رویکردی تحلیلی در نسبت ضرورت علی-معلولی و اختیار. قم: انتشارات دلیل ما، (1395ش).
السبزواری. شرح المنظومة. تهران - ایران: نشر ناب، ‏(1379).
صدر الدین شیرازی, م. ب. ا. شرح اصول الکافی (م. خواجوی, ویراستار). تهران - ایران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه) (1366ش).
صدر الدین شیرازی, م. ب. ا. التعلیقات لصدر المتالهین علی الشفاء.قم: انتشارات بیدار،  (بدون تاریخ).
صدر الدین شیرازی, م. ب. ا., سبزواری, ه. ب. م., نوری, ع. ب. ج., طباطبایی, م. ح., زنوزی, ع. ب. ع. ا., مدرس زنجانی, م. ب. م. ع., … مظفر, م. ر. الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. [بی جا] -: شرکة دار المعارف الاسلامی،  (1990م).
صدر, س. م. بحوث فی علم الأصول‏. قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام،  (1433ق)‏.
صیدی, م., منصوری, ا., بیات, م. (2015). بررسی تطبیقی مسأله جبر در تفسیر کبیر فخر رازی و تفسیر المیزان علامه طباطبایی. پژوهش های تفسیر تطبیقی, 1(1), 75–94
طباطبائی, م. ترجمه تفسیر المیزان‏. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى، (1374ش).
طباطبائی, م. روابط اجتماعى در اسلام‏. قم: بوستان کتاب قم( انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم،(1387ش).
طباطبائی, م.. نهایة الحکمة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی،  (1416ق)‏.
طباطبائی, م. کتاب مجموعة رسائل العلامة الطباطبائی. ایران-قم: باقیات،(1428ق).
طباطبایی, م. ح. المیزان فی تفسیر القرآن . بیروت - لبنان: موسسه الاعلمی للمطبوعات، (1390ق).
طباطبایی, م. ح. حاشیة الکفایة : قم: بنیاد علمى و فکرى علامه طباطبایى، (بدون تاریخ). ‏
طباطبایی, م. ح., مطهری, م. اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران - ایران: صدرا، (1364ش).
عضدالدین ایجی, ع. ب. ا., جرجانی, ع. ب. م., سیالکوتی, ع. ب. ش., چلبی, ح. ب. م. المواقف : قم: انتشارات الشریف الرضی(افست قم)، (1325ق).‏
فیاضی, غ. جبر فلسفی از نگاه قاعده ضرورت سابق. آیین حکمت, (2), 35–68، (1388ش)..
قطب‌‌الدین رازی, م. ب. م. شرح مطالع الانوار فی المنطق: قم: انتشارات کتبى نجفى، (بدون تاریخ). ‏
اللوکرى, ا. ا. بیان الحق بضمان الصدق‏. تهران - ایران: موسسه بین المللى اندیشه و تمدن اسلامی (1373).
مجلسی, م. بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، (1403ق).‏.
میر داماد, محمد باقر بن محمد. تقویم الایمان و شرحه کشف الحقائق: تهران - ایران: انتشارات موسسه مطالعات اسلامى، (1376ق).
میر داماد, محمد باقر بن محمد. جذوات و مواقیت تهران - ایران : انتشارات میراث مکتوب، (1380ش).‏
میر داماد, محمدباقر. القبسات. تهران: دانشگاه تهران، (1367ش).
نائینی، محمد حسین. فوائد الاصول: قم-ایران: انتشارات جامعه مدرسین (1376 ش)
نصری, ع. جبر و اختیار از دیدگاه علامه طباطبائی. حکمت و فلسفه, (36), 71–82، (1392ش).
Bobzien, S. (1998). Determinism and freedom in stoic philosophy. Oxford; Oxford; New York: Clarendon Press ; Oxford University Press.
Salles, R. (2017). The Stoics on determinism and compatibilism. Taylor & Francis Press.